Erfenis Europa (2) – Verwondering

De joodse traditie kent de gewoonte een geestelijk testament op te stellen, waarin iemand kenbaar maakt wat hij of zij belangrijk vindt om aan de volgende generaties door te geven. Een prachtige traditie. Welke legaten zijn de moeite waard om in dat testament opgenomen te worden? Christiane Berkvens-Stevelinck, em. hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, schreef er een boek over:Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan(Skandalon 2012).

Plato: Verwondering is het begin der wijsbegeerte. 

…de verwondering is evenmin als het enthousiasme of de inspiratie iets dat men kunstmatig kan opwekken of nabootsen. Zij is iets dat de mens overkomt. Het is een avontuur waarvan hij de afloop niet kan voorzien, een oefening in de vrije val. En als avontuur is het een preludium op een open en belangeloze levenshouding. De verwondering plaatst de mens buiten zijn wereld en overkomt hem vanuit de wereld buiten zijn wereld. Zij overkomt hem als een natuurverschijnsel en kan daarom met recht belangeloos worden genoemd. Maar wie er eenmaal voor openstaat, ontkomt er niet meer aan.
[Cornelis Verhoeven, Inleiding tot de verwondering. Utrecht 1967, p. 32-33]

Een natuurverschijnsel waarmee iedereen in aanraking komt, is geboorte. Je eigen geboorte, de geboorte van je kind, de geboorte van een dier. Woorden schieten tekort om het intense gevoel van dat moment te beschrijven. Hier speelt zich het mysterie van het leven af. En al weet je precies hoe het in zijn werk gaat, de verwondering is onontkoombaar. 

Iconenschilders maken hun werk volgens strikte regels. Stilte, gebeden en gezangen brengen hen dusdanig in vervoering dat ze schilderen met hun ziel. Bijvoorbeeld deze geboorte van Christus, geschilderd in de zestiende eeuw in de buurt van Moskou. In het midden ligt Maria – nog moe van de bevalling – met naast haar, in een kribbe, de boreling. Over hem waken, volgens de legende, twee dieren, een os en een ezel. Het merkwaardige aan deze icoon is dat zich rondom het centrale tafereel tegelijkertijd de andere momenten van het kerstverhaal afspelen en dat de schilder ook handelingen uit het dagelijks leven afbeeldt.

Deze icoon, uit de collectie van de Hermitage in Sint-Petersburg, is een fraai voorbeeld van de verwondering van de kunstenaar. Een dubbele verwondering hier, enerzijds over het bijbelse verhaal van de geboorte van Christus en anderzijds over de geboorte van welk kind ook.

Zich niet meer verwonderen is een van de ergste dingen die een mens kan overkomen. Daarom legateer ik per testament als  eerste: de verwondering!

Verwonderd raak je ook door de uitzonderlijke moed die mensen aan de dag kunnen brengen.

Een voorbeeld:

Des hommes et des dieux (film Xavier Beauvois 2010)

Trailer op www.erfeniseuropa.nl hoofdstuk 1

Twee maanden lang, van maart tot mei 1996, houdt Frankrijk de adem in. Zeven Franse monniken van het Trappistenklooster van Tibhirine in Algerije worden door islamitische rebellen gegijzeld. Diplomatieke onderhandelingen mislukken en op 30 mei komt het verpletterende nieuws: de monniken zijn vermoord en onthoofd. Alleen hun hoofden worden teruggevonden. Over de ware toedracht van de moorden is het gissen. Tot op de dag van vandaag blijft het onduidelijk wie hen heeft omgebracht, de islamisten, de Algerijnse geheime dienst of het Algerijnse leger.

In Tibhirine leven de monniken in harmonie met de dorpsbewoners. Hun klooster fungeert als medische post voor de wijde omgeving. Zoals alle Trappisten leiden ze een leven van gebed en voorzien ze in hun eigen onderhoud door de karige grond te bewerken. De politieke situatie wordt steeds onrustiger maar de monniken weigeren te vertrekken. Met alle gevolgen van dien.

Ook dit verhaal van moed en weerbaarheid is kort na de feiten op het witte doek gebracht. De film Des hommes et des dieux (2010) werd unaniem als een meesterwerk van de Franse film ontvangen en kreeg een César voor de beste film toegekend, de Franse versie de Amerikaanse Oscar. De overeenkomsten met Amerika gaan overigens nog verder. De Franse regisseur Xavier Beauvois is zelf een Europese versie van the american dream. Geboren in een eenvoudig milieu in een dorpje in het Noorden van Frankrijk, leek Beauvois een uitgestippeld leven voor zich te hebben. Aan het einde van de middelbare school echter, hoorde hij een lezing van een befaamde cineast die hem aanspoorde zijn kans te wagen in de film. De jongen brak zijn studie af en ging naar Parijs. Geweigerd bij de filmopleiding, leerde Beauvois het vak op eigen houtje en werd een van de grootste Franse cineasten van zijn generatie. In een interview zegt hij:

De filmkunst heeft mijn leven gered(…) Het is geen vak maar een passie. Als ik aan mijn jeugd denk, aan waar ik vandaan kom, aan wat ik daar had kunnen doen… Dat was daar onmogelijk geweest. Ik moest daar weg.  (www.allocine.fr)

En het lukte hem. Voor sommige mensen bestaat er ook zoiets als een European dream

Foto: Sint Petersburg, Hermitage, Icoon van de geboorte van Christus, 16e eeuw

Erfenis Europa: Toekomst van een stervende zwaan

Christiane Berkvens-Stevelinck
isbn: 9789490708443
uitgave: paperback, 160 pagina’s
prijs: 19.50 euro

uitgeverij Skandalon 

Bestelling

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *