Eenzaam zijn: heel louterend!

Een goede vriendin hangt huilend aan de telefoon. Zij en haar man wonen al een tijdje gescheiden, de kinderen zijn om de week een paar dagen bij hun vader. Ze is eenzaam, vertelt ze.

Soms komen de muren van dat grote huis op haar af. Zoals mijn vriendin moeten er velen zijn, voor wie het leven zonder partner een eenzame weg is. Maar zonder partner zijn is niet de enige vorm van eenzaamheid. Een kennis vertelde me laatst tijdens een barbecue over haar kinderwens. Ze heeft wel die leuke man maar voelt zich eenzaam omdat de vrouwen in haar omgeving, de een na de ander, zwanger lijken te worden – maar dat bij haar maar niet lukt.

Deze getuigenissen van eenzaamheid – de verdrietige vriendin en de kennis met de kinderwens – drukten mij ook weer eens fijntjes met de neus op mijn eigen eenzaamheid. Ik heb een lieve vriend en ben dolgelukkig met mijn pasgeboren zoontje. Maar ik mis mijn moeder. Ze overleed drie jaar geleden en ik had het geluk van een baby graag met haar gedeeld. Bijvoorbeeld toen hij laatst op zijn eerste stukjes boterham sabbelde. Een grote gebeurtenis in zijn nog jonge leventje. Ik wilde dat dolgraag aan haar vertellen maar voelde me vervolgens eenzaam door het besef dat dit niet meer kan.

Troost
Wat kan ik toch tegen dat gevoel van eenzaamheid doen? De tijd terugdraaien tot het moment dat mijn moeder ziek werd, gaat niet. Een nieuwe moeder zoeken – een nieuwe vrouw voor mijn vader vervangt mijn moeder nooit helemaal. Ook mijn vriendin help ik nooit echt van haar eenzaamheid af. Ik kan bij haar op bezoek gaan, wat ik geregeld doe. Ze is dan een moment niet eenzaam meer. Maar die bevrijding is nooit voor langere tijd. Zodra ik terug naar huis ga, is ze weer alleen en dringt het nare gevoel zich opnieuw op.

In Madame Bovary, de beroemde roman van Gustave Flaubert over eenzaamheid binnen een huwelijk, zoekt het personage Emma tevergeefs naar een oplossing voor haar eigen eenzame dagen.‘Zoals zeelieden in nood de horizont afspeuren, liet zij haar blik wanhopig waren over de eenzaamheid van haar bestaan, op zoek naar een wit zeil in de nevelige verten.’ Haar huwelijk is liefdeloos en ze wacht wanhopig op iets of iemand die haar redt.

Ondanks de treurigmakende portee van het verhaal – een oplossing komt er niet – biedt Emma’s gevecht tegen eenzaamheid me troost. De negentiende-eeuwse roman laat zien dat eenzaamheid een universele ervaring in het leven van mensen is, er zijn altijd eenzame mensen geweest.

Eenzaamheid is dus van alle tijden. Maar is er tegenwoordig meer eenzaamheid dan vroeger? De Nederlandse Jenny Gierveld, emeritus hoogleraar sociologie, denkt van wel. Als een van de oorzaken ziet ze de kleinere families en daarmee ook ons beperktere natuurlijke vangnet. De noodzaak om zelf vrienden en bekenden te verwerven was vroeger minder groot, zegt ze in een interview op Nieuwwij.nl.

‘Alleen-zijn betekent niet automatisch dat je ook eenzaam bent, alleen dat je op dit moment niemand om je heen hebt. Eenzaamheid is anders dan alleen-zijn een negatieve ervaring, en bij eenzame mensen is de wens naar sociale contacten groot,’ zegt Gierveld. Ze maakt onderscheid tussen sociale en emotionele eenzaamheid. Sociale eenzaamheid is het gemis van een bredere kring van bekenden en ontstaat bijvoorbeeld omdat je net verhuisd bent. Geen mensen die op visite komen maar mensen op straat of bij de bakker met wie je een praatje maakt. Emotionele eenzaamheid is ingrijpender. Het gaat om het gemis van een intieme relatie, een soulmate. ‘Een of meer personen die je graag zou willen hebben met wie je kunt praten over dingen die jou sterk bezig houden. Meestal is dit je partner of je oudste dochter,’ zegt Gierveld.

Mijn verlangen met mijn moeder het geluk van mijn baby te delen is een vorm van emotionele eenzaamheid. Net als de situatie van mijn pas gescheiden vriendin en de kennis met haar kinderwens. We missen allemaal iemand – een moeder, een partner, vrienden – om onze diepste gevoelens mee te delen.

Maar nu ik weet dat mijn verdriet een vorm van emotionele eenzaamheid is, wat heb ik daaraan? Hoe moet ik nu verder?

Een van mijn standaardreacties als ik me eenzaam voel, is afleiding zoeken. Verdrietige gedachten, wuif ik zoveel mogelijk weg. Eigenlijk doe ik hetzelfde maar dan minder ingrijpend als het personage Emma uit de roman Madame Bovary die haar isolement ontvlucht door een affaire te beginnen. Maar net als Emma merk ik dat afleiding zoeken geen oplossing is. Ik word steeds weer teruggeworpen op mijn eenzame zelf.

Ook de Amerikaanse filosoof Thomas Dumm zegt in zijn recent verschenen boek Samen met jezelf dat blijvend vluchten voor eenzaamheid onmogelijk is. Natuurlijk, je kunt even je zinnen verzetten, je huis ontvluchten of een reisje maken, maar bij thuiskomst overvalt het alleen-zijn je weer.

Beter is het, zegt Dumm, om de eenzaamheid met je mee te dragen. Hij verwijst naar de filosoof Henri David Thoreau die vindt dat we altijd over onszelf moeten nadenken. ‘Kijk recht naar binnen zodat je ontwaart, talloze landstreken in je eigen aard, nog ontdekt. Bereis die, raak ervaren, in ‘t kosmisch innerlijk ontwaken’, schrijft Thoreau. Hij vergelijkt onze psyche met een landkaart met grote onontdekte gebieden. Ga op ontdekkingsreis! Verken jezelf!

Mijn gescheiden vriendin zou moeten leren alleen thuis te zijn – eerst één avond per week dan twee en later ook een zaterdagavond. Op moeilijke momenten niet vluchten voor eenzaamheid maar juist dat gevoel ondergaan. Volgens pastor en publicist Marinus van den Berg is het belangrijk jezelf daarbij eigen tijd te gunnen. Hij geeft als tip het bijhouden van een dagboek. ‘Je mag alles opschrijven. Je dagboek kan zijn als een goede vriend die je alles wat mededeelbaar is, toevertrouwt,’ zegt hij in Door je verdriet heen groeien. De lege pagina’s scheppen ruimte om je verdriet in alle rust te ervaren en te onderzoeken: schrijvenderwijs kijken waar je het voelt en wat voor vorm het heeft.

Door de eenzaamheid bewust te ondergaan wordt mijn kennis met haar kinderwens minder geraakt door situaties waarin ze moeders met kleine kinderen tegenkomt. En worden de momenten waarop ik me alleen voel zonder moeder zachter. De scherpe randjes van de eenzaamheid gaan ervan af

Oude huid

Thomas Dumms denken over eenzaamheid is nauw verbonden met zijn biografie: ‘Achteraf zie ik wel dat mijn moeder leed aan haar eigen vorm van eenzaamheid’, schrijft hij over zijn jeugd waarin zijn moeder een huishouden met negen kinderen draaiende hield. ‘Een van de kernmerken van ons grote gezin was dat hoe verder je in de rij kwam, hoe minder aandacht je kreeg’. Voor de kleine Thomas – nummer zeven – was geen tijd.

Ook in zijn volwassen leven staat Dumm er alleen voor. Hij verloor zijn vrouw aan kanker en voedt in zijn eentje hun twee nog jonge kinderen op. Een tragische gebeurtenis maar zijn boodschap is positief. Ergens komt het moment dat je eenzaamheid over zijn hoogtepunt heen is en je het stap voor stap achter je laat, zegt Dumm.

Die kentering is ook onderwerp van de bekende roman Nachttrein naar Lissabon van Pascal Mercier, een pseudoniem van de Zwitserse schrijver en filosoof Peter Bieri. De hoofdpersoon, een gescheiden leraar klassieke talen, maakt een symbolische reis naar Lissabon. Daar ervaart hij voor het eerst weer werkelijk contact met anderen. Langzaam glijdt zijn eenzaamheid als een oude huid van hem af.

Loutering

Mijn vriendinnen, ikzelf, we moeten allemaal door. Dat je eenzaamheid accepteren niet eenvoudig is, onderkent Dumm ook: ‘Probeer het nog eens, faal nog harder, probeer het harder.’

Volgens hem is eenzaamheid onderdeel van ons mens-zijn. Je wordt er in verschillende fases van je leven mee geconfronteerd. In een gedicht van Nederlandse dichteres Ida Gerhardt met de symbolische naam ‘Pasen’ – een verwijzing naar de wederopstanding van Christus – ontdekt de ik-persoon op een morgen dat zijn problemen – misschien is het wel eenzaamheid – achter hem liggen. ‘Een diep verdriet dat ons is aangedaan kan soms, na bittere tranen, onverwacht gelenigd zijn,’ schrijft Gerhardt. Die eenzaamheid verdween niet zonder slag of stoot: ‘De maartse regen had het ’s nachts gedaan’.

Door de eenzaamheid heengaan, het over je heen laten komen, er niet voor vluchten – het is niet eenvoudig maar uiteindelijk zeer louterend. Je kunt niet altijd zelf de oplossing verzinnen, maar door er simpelweg met de juiste houding mee om te gaan, dient zich na verloop van tijd wel een oplossing aan. Naarmate je er minder tegen vecht, is de eenzaamheid beter te dragen – en dan, net als in het gedicht van Gerhardt, constateer je verwonderd op een morgen dat de eenzaamheid bij je weggaat.

Samen met jezelf, een zoektocht naar de betekenis van alleen-zijn, Thomas Dumm, Kosmos, 2010.

Mariska Jansen (www.mariskajansen.nl)

Bron: Flow Magazine, nr 6, 2011
www.flowmagazine.nl

Claudia Pietryga
Claudia deed zowel een sociaal-agogische als journalistieke opleiding en is alweer bijna tien jaar freelance journalist. Ze schrijft het liefste over maatschappelijke onderwerpen en publiceerde onder meer stukken in de Flair, Hallo Jumbo, Spits, Het Parool, diverse blogs, lokale bladen en uiteenlopende (online) media voor met name ondernemers.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *