Duurzaamheid, tijdsbeleving

Duurzaamheid en tijdsbeleving

Dat duurzaamheid vandaag de dag hoog op de agenda staat, mag duidelijk zijn. Wat duurzame ontwikkeling echter is en zou moeten zijn, is vaak in de discussie niet duidelijk. Het merendeel van de discussies over duurzaamheid gaan over hoe we op een eerlijke en verstandige manier hulpbronnen kunnen gebruiken. Maar de term ‘duurzaam’ heeft een veel rijkere betekenis dan enkel een goed gebruik van hulpbronnen. Een van de betekenissen van ‘duurzaam’ is bijvoorbeeld ‘van lange duur zijn’. Wat is de relatie tussen duurzaamheid en tijdsbeleving? Door Martine Berenpas.

Volgens de filosoof Henri Bergson (1859-1941) zijn er twee manieren om naar de tijd te kijken: de analytische en de metafysische manier. De analytische interpretatie van de tijd is de lineaire, cyclische kloktijd. Deze tijd is te meten, in te delen en voorspelbaar. De metafysische interpretatie van de tijd is die van ‘duurzaamheid’, in het Frans la durée. De door Bergson beschreven durée is de innerlijke of intuïtieve tijdsbeleving waarbij de tijd duurt en eindeloos kan lijken. Durée is de beleving van de tijd die geheel en al opgesloten ligt in het subject (het individu) en niet door buitenaf wordt gedicteerd.

Tijdservaringen die niet kan worden begrepen vanuit de tijd die de klok aangeeft, worden door Bergson als ‘werkelijke tijd’ gezien. Dat komt omdat deze tijd niet het construct van de mens zelf is en een veel rijkere en diepere betekenis heeft dan de simpele aaneenschakeling van seconden, minuten en uren.

Tijdsbeleving

Het probleem van onze tijd is echter dat wij ons voornamelijk nog door de kloktijd laten leiden en de durée in ons geen ruimte geven. Wij kiezen daardoor niet meer voor duurzaamheid, maar voor versnelling en verkwisting. De Cauter schrijft in Het nieuwe onbehagen in de cultuur dat “het levensritme van onze cultuur zo aan het versnellen is dat we stress voelen en vervreemdingsverschijnselen vertonen”. Het directe resultaat van de dictatuur van de kloktijd is dat wij niet langer onszelf kunnen zijn.

Durée is het tijdsverschijnsel waarin de tijd eindeloos kan lijken; het heeft daarom ook een innige relatie met verveling. Durée is de toestand waarin het vervelen in de lengte gerekt is; een eindeloze leegte die in ons leven komt. De verveling gaat niet alleen gepaard met het ervaren van een eindeloze leegte, maar is ook het ontbreken van taakgevoel. In de verveling weet je niet wat je met de tijd aan moet. “De verveling”, zo stelt Awee Prins, “is de on-uit-staanbaarheid van het voortdurend nu”.

Het directe resultaat van de dictatuur van de kloktijd is dat wij niet langer onszelf kunnen zijn.

In een wereld die gekenmerkt wordt door ‘versnelling’ en het ‘opgedreven worden door de tijd’ lijkt de verveling uitgesloten te zijn. Sterker nog, het lijkt erop dat de tijd bij uitstek een schaarsteproduct is geworden (tijd is geld), laat staan dat zij ons eindeloos zou toeschijnen.

Tijd is niet langer innerlijk geworden, maar uitsluitend een extern medium dat ons leven regelt en bepaalt. Omdat de tijdsbeleving in hoge mate een economisch principe is geworden, is tijd vandaag de dag innig verbonden met meer productie, meer winst en meer consumptie. Zelfs vrije tijd is voor ons niet langer de Bergsoniaanse verveling, maar een korte, afgebakende periode die als doel heeft om daarna productiever met de tijd te zijn. Vrije tijd is daarmee met name tijdsverdrijf; het verdrijven van iedere opspeling van la durée.

Leegte

Verveling en leegte zijn ons vandaag de dag dusdanig vreemd geworden dat wij de leegte en zinloosheid die wij ervaren compenseren (of wegdrukken) door het najagen van genot. Consumeren is daarbij een oppervlakkige strategie om de leegte van de durée niet te voelen.

Omdat het consumeren wordt gedreven door de angst om de durée te ervaren, draait het consumeren zelf niet zozeer om het product, maar om de ervaring waartoe het product toegang geeft. De cultuurfilosoof Gerard Visser spreekt in dit kader ook wel van een ‘belevingsrationaliteit’ die het gedrag van de consument kenmerkt.

Consumentisme als vlucht

De moderne mens is met name op zoek naar de ervaring waarbij hij zijn dagelijkse leven kan ontvluchten. Dit escapisme wordt als ontspannend ervaren en biedt weerstand tegen de angstaanjagende leegte van de duurzame tijd. Maar consumentisme is als betekenisgevend framework daardoor ook verre van bevredigend. Psycholoog Tim Jackson vergelijkt het consumentisme met het gebruik van een fopspeen; je kan ermee verder, maar het stilt de honger niet. Zolang we de durée ontvluchten, ontvluchten we namelijk een deel van ons innerlijke zelf. Bergson omschrijft de tijd als duur als “de vorm die de opeenvolging van onze bewustzijnstoestanden aanneemt, wanneer wij ons leven op zijn beloop laten”; een tijd die de tijd heeft.

Duurzaamheid heeft niet alleen te maken met het zorgdragen voor het klimaat, maar ook het zorgdragen voor de tijd die ons eigen is. Een tijd die niet wordt gekenmerkt voor versnelling, maar door vertraging. Een tijd die de mens niet transformeert tot een machine van manipuleerbare verlangens, maar als een historisch gesitueerde en spiritueel wezen. Duurzaamheid als tijd maakt ons ervan bewust dat we méér zijn dan een afgebakende eenheid aan secondes en minuten, maar dat in ieder van ons een tijdsbeleving huist die het unieke in ons ruimte geeft.

Bron: Sonja Langford via Unsplash

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *