Dit ben ik. Dit is mijn verhaal

Keynote-spreker op de aanstaandeInspiratiedag zal zijn hoogleraar Christien Brinkgreve. In VrijZinnig verscheen een interview met haar, gehouden door Marijke Verduyn.

Mensen hebben verhalen nodig. Want verhalen kunnen betekenis geven en perspectief bieden, thema’s in je leven verduidelijken en je laten delen in een groter geheel. Sociologe Christien Brinkgreve – spreker en workshopleider op Inspiratie 2015 – schreef in meerdere boeken over de rol van verhalen. In haar laatste boek ‘Vertel. Over de kracht van verhalen’ kwamen al die lijnen samen.

‘Toen mijn vader was overleden, gaven wij een boekje uit met zijn laatste stukken. Bijna terloops zei mijn moeder: “Ik heb ook een verhaal.” Ik ben nog altijd blij dat ik een paar middagen met haar aan de keukentafel ging zitten en het opschreef.’ Het verhaal van Brinkgreves moeder was tijdgebonden: ze zei niet – zoals wij tegenwoordig – “ik wilde”, maar “dat was mijn taak en daar stond ik voor”. Tegelijkertijd was het méér dan een momentopname: het was ook een ontdekkingstocht. ‘Door het vertellen van haar verhaal ontdekte ze ook nieuwe kanten aan dat verhaal. Ze had – als veel mensen – depressieve én vitale kanten. Die depressieve kant had ze altijd gezien als een kracht van buiten: “daar is ‘het’ weer”. Door het vertellen van haar verhaal werd haar duidelijk dat het ook iets van haarzelf was.’

Het opgetekende verhaal gaf haar moeder een duidelijke identiteit: “Dit ben ik. Dit is mijn verhaal.”

Valt dat naadloos samen?

‘Nee, dat valt niet naadloos samen. Verhalen kunnen stollen, maar ook veranderen. Naarmate ik ouder word, verandert het verhaal dat ik over mijn leven vertel en leg ik andere accenten. Toen ik net gescheiden was, lag dat in mijn verhaal helemaal aan de ander. Nu zou ik daar een heel ander verhaal over vertellen, waar ik mijn eigen rol meer zou belichten.’

Het kleine verhaal

Op de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) geeft Brinkgreve al jarenlang cursussen autobiografisch schrijven – steeds samen met iemand uit een andere discipline. De dynamiek van iedere groep is anders, maar iedereen komt binnen met flarden van een verhaal. ‘Oudere vrouwen hebben vaak tragische verhalen vol klachten en ook wel aanklachten. Mannen zijn ironischer, korter van stof, hebben meer distantie tot hun eigen verhaal. Doordat ze hun verhaal opschrijven en andere mensen er open naar luisteren en erop reageren, kristalliseren zich thema’s uit die andere accenten kunnen krijgen.’

U schrijft dat veel mensen een kernverhaal hebben. Wat is dat?

‘Dat kan bijvoorbeeld een heel diep geworteld gevoel zijn van buitensluiting, onveiligheid of er niet toe doen. Hoe jonger dat trauma is opgedaan, hoe dieper de groef. Soms kan iemand zichzelf een beetje uit die belemmerende groef schrijven. Het ontwikkelen van een nieuw eigen verhaal werkt helend in de dubbele betekenis van het woord: de brokstukken van je levensverhaal worden meer een geheel én je ervaart verlichting van de pijn.’

Als workshopleider moet je sensitiviteit ontplooien voor wat mensen willen zeggen. Dat is een kunst en een kunde. ‘Ik ontwikkel een soort derde oor voor culturele dilemma’s. Jonge moeders kunnen verzuchten: “Het is natuurlijk wel mijn eigen keuze”. Maar dat is maar gedeeltelijk waar. In de jaren zestig zijn we gaan beseffen dat het persoonlijke ook politiek is. Dat besef lijkt wel weer weggevaagd.’

Het grote verhaal

De grote gezaghebbende verhalen – religie, socialisme, liberalisme – hebben voor veel mensen hun zeggingskracht verloren. Maar, zegt Brinkgreve, er kunnen zich nieuwe verhalen ontwikkelen, die houvast bieden en een inspirerend perspectief.

‘Mijn grootouders van beide kanten waren niet gelovig, hooguit een tikje verlicht protestant. Mijn vader ging als jongen van achttien voor zijn opleiding naar Rome en kon vanwege de oorlog niet meer terug naar Nederland. Tijdens dat gedwongen verblijf in Rome raakte hij onder de indruk van de schoonheid van de kerken. Ik noemde hem wel esthetisch katholiek. Maar het was méér dan dat: het was ook het gevoel deel uit te maken van een grotere gemeenschap. Wij gingen als gezin op zondag naar Ons’ Lieve Heer op Solder – maar ook voor ons had dat meer te maken met schoonheid: mijn broer mocht wel eens op het orgel spelen en we hadden wel iets met de liturgie. Mijn moeder volgde wat halfslachtig.’

Later verloor uw vader zijn geloof. Was het voor hem moeilijk te leven zonder dat verhaal? 

‘Er ging zeker ook iets verloren. Ik denk vooral het gevoel dat hij ergens bij hoorde. Met de ontzuiling is ook iets heel belangrijks verloren gegaan: de verticale binding tussen mensen. Binnen de zuilen hadden mensen van verschillende sociale klassen vanzelfsprekend contact. Dat is met de ontzuiling verdwenen en dat is sociaal gezien een verlies. Mensen hebben de behoefte om ergens bij te horen, maar er ligt niet meer een vast script klaar. Je moet je eigen netwerken vormen en niet iedereen is daartoe goed in staat. Het oude kader is verdwenen, en je kunt niet een nieuw kader uit de kast trekken.’

Zelf voelde Brinkgreve, toen ze studeerde, wel iets van de aantrekkingskracht van het communisme: het verlangen naar een betere wereld, het gevoel van saamhorigheid, de helderheid over wie vriend was en wie vijand. ‘Ik begrijp goed dat mensen probeerden dat verhaal vast te houden, soms tegen beter weten in, want het is moeilijk leven zonder zo’n verhaal. Maar we hebben te zeer ervaren hoe gevaarlijk dat kan zijn.’

We moeten dus niet een nieuw gesloten, totalitair verhaal willen creëren. Het gaat veelmeer om een kritische tijdsdiagnose. Verbinding is daarin een heel wezenlijk woord. ‘Het grote verhaal kan niet meer. Mensen zoeken geen antwoorden meer, maar bouwstenen om een eigen keuze te maken. Die bouwstenen van een ander verhaal kun je ontdekken in de gemeenschappelijke noemers van kleine verhalen, verhalen van onderop.

Als je de ervaring kunt delen van wat het betekent om je overbodig te voelen, of alleen een productiefactor, kan dat energie geven om gezamenlijk een ander verhaal te ontwikkelen, waar mensen zich mee verbonden voelen. Een verhaal met noemers als discipline of winstbejag. Die noemers kunnen een tegenbeweging vormen voor het ene grote verhaal dat we nog wel – verborgen, maar massaal –aanhangen: het verhaal van de vrije markt. Een ideologie die vragen over goed en kwaad aan de markt overlaat en ze daarmee uit de weg gaat.’

Maar er moeten wel plekken zijn waar je je elkaar kunt ontmoeten en deze dingen kunt bespreken. ‘Bij mijn cursussen zie ik oprechte belangstelling van de rechter voor de huisvrouw en van degene die net is ontslagen voor de ondernemer. Het voetbalveld, de ISVW, de kerken: het zijn enclaves die we in dat opzicht moeten koesteren.’

Christien Brinkgreve is emeritus-hoogleraar sociale wetenschappen. Zij publiceerde boeken over onder andere het zelf en de ander, het verlangen naar gezag en – recent – de kracht van verhalen. Samen met filosoof René Gude ontwikkelde zij een cursus autobiografisch schrijven: Ken uzelf. Zij geeft deze cursus inmiddels voor het achtste jaar. Op Inspiratie 2015 houdt zij de hoofdlezing en geeft zij een workshop autobiografisch schrijven.

Bezoek de site van Christien Brinkgreve

Foto: Hans Lebbe / HLP Images

Dit artikel is geschreven door Marijke Verduyn, werkzaam bij het Apostolisch Genootschap.

Dit artikel verscheen eerder in het blad VrijZinnig. VrijZinnig is het kwartaalblad van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten, een beweging voor eigentijds geloven.

VrijZinnig
Dit artikel verscheen eerder in het blad VrijZinnig. VrijZinnig is het kwartaalblad van de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten, een beweging voor eigentijds geloven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *