De ziel op drift

In de geschiedenis van de filosofie en het christendom vormt de ‘ziel’ een terugkerend motief. Het concept wordt gebruikt om de precaire positie van de mens aan te duiden in het spanningsveld tussen aarde en hemel, tussen engel en dier. De mens overstijgt en domineert enerzijds de aarde en het aardse in zichzelf. Anderzijds kan hij zich niet aan de zwaartekracht onttrekken. Aan de ene kant heeft de mens ambities en aspiraties, die een aangeboren adeldom verraden. Aan de andere kant is deze adeldom oneindig ver verwijderd van de goden. Deze gedachte vormt de achtergrond van de driedeling van vlees, ziel en geest, die we al bij Paulus vinden en die eeuwenlang een leidraad vormde voor mystici. De ziel is in deze driedeling dat aspect van de mens, dat de kwetsbare middenpositie aanduidt.

Het najaarsprogramma van de Remonstrantse Gemeente Eindhoven heeft dit jaar een thema: ‘De ziel op drift’. Eén van de onderdelen is een lezing over Wagners muziekdrama ‘Tristan und Isolde’. In deze opera, die in 1865 in première ging, komt goed tot uitdrukking wat het betekent dat de mens als ‘tussenwezen’ op drift raakt. Het drama van de ziel speelt zich daarbij af op verschillende niveaus.

Dat begint bij de ‘plot’ van de opera. Het verhaal gaat over de haat-liefde-verhouding tussen de Ierse prinses Isolde en de knecht van de vijandige koning van Cornwall. Beide hunkeren naar elkaar op een compromisloze wijze, waarbij tussen droom en daad uiteraard veel wetten en praktische bezwaren in de weg staan. Door die belemmeringen raakt de passie tot een irrationeel kookpunt. Deze opwinding heeft Wagner in de eerste akte vertaald in muziek die de rusteloosheid zelf is. Ook drukt de woedende hunkering zich uit in het dubbelzinnige ‘Tristanakkoord’ dat gedurende de hele opera vergeefs een eenduidige oplossing zoekt. Uiteindelijk wordt die gevonden bij de befaamde liefdesdood van Isolde.

Hiermee komen we al bij het diepere niveau van het muziekdrama. De onoplosbaarheid van het akkoord en de onbereikbaarheid van de liefdesvereniging zijn metaforen en uitdrukkingsmiddelen voor een gedachte die Wagner ontleende aan zijn idool Schopenhauer: de gedachte van het rusteloze, alomtegenwoordige streven, de ‘Wille’, op zoek naar zijn thuishaven. De Oosterse filosofieën enigszins versimpelend, laat Wagner met Schopenhauer de ‘Wille’ die rust vinden in het Niets van de dood. De rusteloze rivier van de ‘Wille’ mondt uit in de eeuwige oceaan van het slotakkoord.

De ‘ziel op drift’ is ook de ziel van Wagner zelf, die koortsachtig zocht naar het kunstwerk dat aan alle kunstwerken een einde moest maken. Wagner vertegenwoordigde in deze ambitie en aspiratie een revolutionair tijdperk. Heel Europa was op drift en bevond zich in een fase van snel op elkaar volgende omwentelingen, op maatschappelijk, politiek en kunstzinnig gebied. Wagners droom van het ultieme kunstwerk was in die zin meer dan alleen een persoonlijk stokpaardje. Als exponent van de rijpe romantiek zocht Wagner naar een nieuwe muzikale taal.

Is een lezing over Wagner iets waaraan de kerk zich mag en moet wagen? Jawel. Al is het maar omdat Wagner met zijn hele oeuvre – en met Tristan in het bijzonder – de pretentie had om een universele gedachte van metafysische strekking op het toneel te brengen. Wagners opera raakt na honderdvijftig nog steeds onze ziel: met zijn bitterzoete, decadente klanken en met zijn mengeling van aardse en hemelse verlangens, die wanhopig roepen om een vervulling. Tristan appelleert aan iets oermenselijks: onstilbaar verlangen en onstuitbare drang naar vereniging.

Tristan und Isolde. Multimediale voordracht door Maarten Zweers. Woensdag 16 oktober 2013 in de Remonstranste Kerk in Eindhoven. Entree: € 15,-. Info en reservering: tristanlezing161013@outlook.com .

Dit artikel verscheen in de Adrem-editie van september.

Eric Corsius
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *