De paradox van “Liberté, égalité, fraternité”

Er zijn petities, er zijn bombardementen. Er zijn blauw-wit-rood gekleurde Facebook-profielen, er zijn bloemen. Het idee dat vrede wenselijk is, lijkt een breed draagvlak te hebben. Maar de manieren waarop we die vrede moeten bereiken en handhaven lopen nogal uiteen. Het lijkt de ultieme paradox afkomstig van de vrijheid die het Westen verkondigt. Zijn we vrij om te kiezen hoe we reageren, hoe we vechten, hoe we vrij zijn? Een paradox aan de basis van onze samenleving. Door Nicole des Bouvrie.

Het praktische van filosofie

Onlangs had ik een lang gesprek waarin ik probeerde uit te leggen wat het gedachtegoed van Immanuel Kant inhield. Zijn Copernicaanse revolutie, opgetekend als de ‘Kritiek van het zuivere denken’, en hoe Kant voor het eerst duidelijk maakte aan de (Westerse) wereld dat de realiteit niet zomaar iets is dat we vernemen, maar dat wij mensen op een bepaalde manier in elkaar zitten en wij de werkelijkheid enkel door dat specifieke brilletje kunnen zien. Kant liet zien dat de vraag naar objectieve realiteit onbelangrijk is, en dat het zo belangrijk is te beseffen dat wij de realiteit scheppen, door de manier waarop ons denkvermogen in elkaar zit. Na een tijdje begon mijn gesprekspartner te beseffen waar Kant het over had, en was hij even stil. En hij kwam met een vraag, een goede vraag. Namelijk: maar wat betekent dit voor ons dagelijks leven, hoe kan dit ons helpen?

Een vraag die vaak gesteld wordt, zeker wanneer mensen iemand zien die zich bezighoud met het ontleden van begrippen die in het dagelijks leven zeker niet voorkomen. A posteriori van het a priori kunnen scheiden is prima als je verder niets te doen hebt, maar wat heb je er aan? (Om de vraag: hoe kun je daar ooit geld mee verdienen, even buiten beschouwing te laten.) Toch is zelfs het gedachtegoed van Kant heel praktisch, zeker ook nu, zeker aangezien het de bron is vanwaaruit de Franse Revolutie en het concept van vrijheid waarop we ons tegenwoordig beroepen gebaseerd is.

Centraal staat de mens

Wat Kant ons deed inzien, is dat de mens een centrale rol inneemt in het scheppen en vormen van wat wij aanduiden als ‘werkelijkheid’. De ‘wereld’. En dat heeft twee consequenties die volgens mij hier van belang zijn. De eerste is, dat wat wij ook proberen, hoe wij het ook buigen of proberen te veranderen, we er niet omheen kunnen dat wij anderen die op dezelfde manier de wereld indelen en verwerken, moeten herkennen als mens. Als mede-mens. Alles kan anders zijn, maar zelfs als je iemand voor de geest haalt die alles anders doet, vindt, zegt, leeft, er nog die basiscategorieën zijn die Kant beschreef. Wat betekent, dat hoe anders de ander ook is, hij is nog altijd mens – en verdient daarmee het bijbehorende respect.

Hoe anders de ander ook is, hij is nog altijd mens – en verdient daarmee het bijbehorende respect.

Het tweede gevolg van Kant’s denken, is dat we ons individuele idee van de wereld en de invulling van onze begrippen niet op kunnen leggen aan de ander. Sterker nog, Kant’s categorische imperatief luidt niet voor niets, dat je de ander niet als middel, maar altijd tegelijkertijd ook als doel op zich moet zien. Wanneer je immers enkel zo handelt waarvan je zou willen dat het een wereldwijde norm zou zijn, dan zou je niemand kwaad willen doen, niemand willen misbruiken.

Maar wat als je daar anders over denkt?

Leuk en aardig, die filosofie van Kant, en oke, er is een praktische conclusie, iets dat een leidraad voor het leven geeft, moest mijn gesprekspartner toegeven. Maar wat nu als je het er niet mee eens bent? Wat nu als je er wel van overtuigd bent dat je bepaalde groepen mensen wel mag misbruiken, als je daarmee een hoger doel behaalt? Hoe kan dat samen gaan? Ben je dan niet naïef bezig, bezig met het bedrijven van een vrijheid die eigenlijk afhankelijk is van het feit dat iedereen zich op dezelfde manier vrij voelt en gedraagt?

Met andere woorden, is onze Westerse vrijheid wel echt vrij, of enkel op een bepaalde, specifieke manier? We lijken op een paradox gestuit te zijn. Net zoals gastvrijheid gelimiteerd wordt doordat we de naam en de afkomst van de gast willen weten voordat we onze deuren openen (zoals Derrida uit de doeken deed), zo is ook vrijheid gelimiteerd. Daarom zullen we helder moeten zijn wanneer we het hebben over ‘de waarden en normen van de Westerse samenleving’. Vrijheid staat hoog in het vaandel, het komt op de eerste plek in het Franse motto. “Liberté, égalité, fraternité”.

Dat waarin we hetzelfde zijn (égalité) is ons mens-zijn, dat is wat ons verbroedert (fraternité) en wat tegelijkertijd onze vrijheid van oordelen over anders-zijn vraagt (liberté). Hoe we ook reageren op onrecht, want reageren moeten we, laten we nooit de paradoxale natuur van onze vrijheid vergeten. Dat wat ons verbindt maakt precies ook dat we anders moeten kunnen zijn, juist in een land dat vrijheid voorstaat. Sommige daden hoeven we niet te tolereren. Niet van anderen, en vooral ook niet van onszelf. Laten we er daarom vooral aan werken dat we stoppen met het onmogelijk-maken van anders te denken, omdat dat juist geweld en onvrede in de hand werkt.

“Niets is geheel waar, en zelfs dat niet.”, zei Frederik van Eeden.

Wat we vooral niet moeten doen, is bang worden voor anderen, voor andere denkbeelden. Wees bang voor je eigen vooroordelen, voor je blindheid voor datgene dat je niet te zien krijgt. “De lichtende vonk der waarheid komt alleen te voorschijn na het botsen van de verschillende meningen.” (‘Abdu’l-Bahá) En waar vonken zijn, is vaak ook vuur. En waar vuur is, worden dingen verteerd. Laten we niet bang zijn dat onze eigen meningen niet waar blijken te zijn, onze opvattingen verkeerd. Laten we vooral bang zijn dat we niet de stap zetten naar de ander die ons in kan laten zien waar we verkeerd zaten.

Afbeelding: K.G.Hawes via Compfight cc.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *