De noodzaak van een utopie

In een aflevering van Tegenlicht leken stedelijke dertigers optimistisch over hun kansen op het naieve af. Een nuance daarin wordt aangebracht in een andere aflevering, door Rutger Bregman.

Luilekkerland

Bregman begint wel nuchter. Hij gaat in op het idee van luilekkerland zoals dat in de middeleeuwen werd voorgesteld: iedereen lag maar een beetje te luieren, en de gebraden kippetjes kwamen je de mond in vliegen. Hij merkte op dat het eigenlijk meer zegt over wat er toen niet was: genoeg voedsel voor iedereen en vrije tijd. Als iemand uit die tijd ons nu zou kunnen zien, zou hij volgens Bregman zeggen: “Dit is luilekkerland!”

We leven in een tijd van ongekend lage kindersterfte, in goede gezondheid en met (meer dan) genoeg te eten. Niet alleen in het Westen of in Nederland, maar de hele wereld is er beter aan toe dan ooit. Hier in Nederland misschien iets beter, waar je een kippetje in de supermarkt koopt en die in de magnetron doet.

Tegelijkertijd zijn we er natuurlijk nog niet, maar Bregman durft te dromen van een wereld waarin armoede is uitgeroeid. Het is nog maar een klein stukje.

De mythe van het individualisme

Bregman rekent tegelijkertijd af met veel mythes die spelen. De meest hardnekkige is misschien die van de onafhankelijkheid van het individu. Telkens weer merkt hij op dat wij op de schouders staan van de vorige generaties. Er is een soort droom, een vals verlangen, van een pure tijd waarin alles eenvoudig was. Bregman merkt op dat we het in een jager/verzamelaar type samenleving niet lang zouden volhouden.

Voor een prettig leven met luxe en overvloed is een web nodig van samenwerkingen. Iets eenvoudigs als een broodrooster zou geen enkel individu op eigen houtje kunnen fabriceren. Het zou een treurige bedoeling zijn als we ons allemaal van de samenleving af zouden wenden. We hebben die samenleving nodig om te kunnen leven zoals we doen. De mythe van een vrij leven is niet waar.

Interessant ook dat Bregman ingaat op dumpster diving, een fenomeen dat in de aflevering Mensen van nu van Tegenlicht voorkomt. Het is verleidelijk om te denken dat je ook te werken kunt overleven. Je wordt een kluizenaar van de straat, waar je leeft van eten dat weggegooid wordt. Je hebt niet meer nodig en kunt onafhankelijk leven. Maar is dat wel zo onafhankelijk, vraagt Bregman zich af. Zonder al die verspilling ben je immers nergens.

De komst van het basisinkomen

Bregman schetst een ander antwoord op de kwesties die nu leven, die mensen naar het individualisme als oplossing doen grijpen. Hij ziet in de basisuitkering veel uitkomst. Het zou er voor zorgen dat veel bureaucratie en betutteling ophoudt. Het zou mensen zorgen ontnemen. Dat zou zich zelfs kunnen vertalen in minder gezondheidsklachten. Een experiment in Canada dat door het Thatcher/Reagan tijdperk vergeten is zou dit al kunnen aantonen.

Het is een ander soort oplossing. Het stelt dat individuen wel degelijk collectieve steun  nodig hebben. Dat je het zelf wel redt als je een beetje creatief en onafhankelijk bent wordt er door tegengesproken. Wil je je eigen weg gaan? Prima. Maar dan moet je je ook geen zorgen hoeven maken over hoe je het financieel gaat redden. Daar is een collectieve oplossing voor nodig.

Het doet nadenken over wat die creativiteitscultus betekent. Het hele idee “ik ben de crisis dankbaar” heeft wat pervers. Het laat sommigen in de waan dat het ze de kans heeft gegeven zich als uniek en creatief te bewijzen. Zo kritiek op groeiende maatschappelijke ongelijkheid verstommen door narcistische opvattingen.

Afbeelding: Pieter Brueghel – Luilekkerland (Wikicommons)

Bekijk de aflevering De noodzaak van een utopie met Rutger Bregman van Tegenlicht terug:

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *