De mentaliteit van de massamoord

Kunnen doodgewone mensen opeens veranderen in bloeddorstige beesten als de maatschappelijke omstandigheden veranderen en daartoe uitnodigen? Abram de Swaan probeerde in de Arminius Kerk tijdens de Nacht van de Dictatuur op 13 september hier antwoord op te geven.

De Nacht van de Dictatuur in de Arminius Kerk in Rotterdam was aangekleed als iets leuks. Wat dragen die gekke dictators allemaal? Wat voor een dictator ben jij? Een dictatorquiz en een absurd radio programma… Veel activiteiten waren licht van toon en waren wat bedoeld om dictatuur te bespotten. Toch is dictatuur ook een systeem dat de grootste gruwelen kan opleveren. Om ons daaraan te herinneren was op deze avond ook universiteitshoogleraar in de sociale wetenschap Abram de Swaan aanwezig, die de rol van somber anker kreeg toebedeeld te midden van alle lichtzinnige wolkjes.

Gefascineerd en enthousiast

De Swaan sprak over de mentaliteit van de massamoord. Dit onderwerp mag somber zijn, het optreden van de Swaan is dat zelf zeker niet. Hij is duidelijk gefascineerd door dit onderwerp en fascinatie zorg er voor dat, hoe gruwelijk het onderwerp ook mag zijn, de gefascineerde er met enthousiasme over weet te vertellen. Het werkt overigens goed, want hierdoor komt de inhoud van zijn verhaal des te beter – en harder – aan bij het publiek.

De Swaan is ook een lichte verteller. Zo af en toe loopt hij vrolijk rond tussen de aanwezigen, waar hij bijvoorbeeld licht turft wie er weet van de massamoorden in Atjeh. Op een gegeven moment vroeg hij ook of iemand eigenlijk wist wat voor scheldwoord Marokkanen voor Nederlanders gebruiken. De vragen lijken spontaan te komen en lijken de kinderen te zijn van de verbazing en fascinatie die de Swaan waarschijnlijk bij al zijn onderzoek motiveren.

Niet voor iedereen

Dat het hier toch om zware kost gaat, geeft de Swaan zelf ook wel toe. “Je moet zo af en toe ook een beetje relativeren” merkt hij ook zelf op. Opvallend is ook dat veel mensen de zaal verlaten. Op een gegeven moment heeft de Swaan het over de rol die verkrachtingen kunnen spelen bij massamoorden. De Swaan stelt dat relatief recent onderzoek van vrouwelijke historici heeft aangetoond dat het onderdeel is van strijd tegen een vijandig volk, dat kan leiden tot het “fantasmagorisch kapotmaken van vrouwen”. Toen liep er toch weer een aardige golf de zaal uit. De Swaan legde de zaal vervolgens ook voor: “Nog meer bloed?”. Dat het een confronterend onderwerp is, daar is men het waarschijnlijk wel over eens.

De centrale vraag

De Swaan behandelde heel veel, maar één vraag stond centraal: is iedereen in staat om onder bepaalde omstandigheden zijn zwartste kant te laten zien? De Swaan maakte van “iedereen” in deze vraag “mensen zoals u en ik”. Vervolgens wees hij uit dat eigenlijk mensen in een dictatoriaal regime vaak niet echt te vergelijken zijn met “mensen zoals u en ik” omdat ze door maatschappelijke omstandigheden zoals economische malaise, langdurige propaganda en een klimaat van extreem geweld gevormd zijn. Het zijn dus eerder maatschappelijke omstandigheden die bepalen of iemand zijn zwartste kant kan laten zien.

Drie eigenschappen

Toch, zelfs gevormd door erbarmelijke maatschappelijke omstandigheden is niet iedereen in staat een massamoordenaar te worden. De Swaan noemt drie karakteristieken waar een potentieel massamoordenaar aan moet voldoen.

Ten eerste is hij vaak loyaal aan zijn superieuren en aan zijn familie, maar kan het lot van iedereen buiten deze kringen hem niets schelen.

Ten tweede zijn het vaak mensen zonder een al te duidelijk doel voor ogen maar zijn het vaak juist degene die een beetje van het ene in het andere sukkelen. Een vriend vertelt iemand dat het leger nog mensen zoekt en hij denkt: “Tja, toch eens kijken dan maar”. Voor hij het doorheeft is die persoon vervolgens een beul.

Ten derde noemt de Swaan een gebrek aan empathie. Hij geeft als voorbeeld kampbeulen die zich beklagen over hun lot. Het bloed van de slachtoffers op hun kleren, het gehuil van de gedetineerden ’s nachts, nee het valt niet mee om beul te zijn.

Voor ons absurd wreed

De materie is zo absurd wreed dat het nuchter presenteren er van eigenlijk al aan kan voelen als sarcasme. Een dergelijk redeneren is alle aanwezigen in de veilige Arminius Kerk in het beschaafde Rotterdam op die avond, “mensen zoals u en ik” om met de Swaan zelf te spreken, toch vreemd. Het is daarom juist wel goed dat de Swaan je eens alle hoeken van de menselijke ziel laat zien en daarbij ook zeker de kelder daarvan niet schuwt. Het schudt je wakker en geeft deze avond misschien wel een somber maar ook zeker een heel erg diep karakter.

Bezoek ook de website van Abram de Swaan en van de Arminius Kerk.

Afbeelding: Wikipedia

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *