De god van de filosofen?

Theologie is leuk, maar filosofie eveneens. Ik ben niet de enige die dat vindt, want filosofie is ‘hot’. Het denkcafé mag zich in ruime belangstelling verheugen, Filosofie Magazine is een populair blad, de jonge filosofe Stine Jensen doet het goed op radio en tv en er is zelfs een Denker des Vaderlands (Hans Achterhuis, van huis uit theoloog, maar troost vond hij in de filosofie).

Dat filosofie populair is hoeft niet echt te verbazen. In onze geseculariseerde samenleving blijven mensen massaal  op zoek naar zingeving en moreel houvast. En filosofie reikt daartoe prima thema’s aan, dit jaar het thema van de ziel. Een uitgelezen kans om daar ook in kerkelijk verband weer eens aandacht aan te besteden. Wat dacht u van Psalm 103, ‘Loof de Heer, mijn ziel’.

Nu herontdekken de filosofen in hun zoektocht naar actuele thema’s voor mensen van deze tijd ook de theologie, in ieder geval religie. Veelgelezen filosofen als Joke Hermsen, Frédéric Lenoir en Alain de Botton zeggen spannende dingen over godsdienst. Joke Hermsen bijvoorbeeld noemt religie datgene wat met retorische overtuigingskracht en bezwerende rituelen een plek creëert waar de ziel haar werk kan doen. En de filosoof  Gerard Visser ziet een mooie taakverdeling tussen filosofie, kunst en religie in hun gezamenlijke strijd tegen, daar zijn ze weer, neurowetenschappers als Swaab: de filosofie vertegenwoordigt in die strijd dan de vreugde van de verheldering, de kunst de vreugde van de vormgeving  en de religie de vreugde van de liefde. Mooi gezegd, om nog eens goed over na te denken. 

Maar, bij die weer opbloeiende interesse van de filosofie voor het geloof passen ook enige waarschuwende woorden. Want meestal gaat er ook iets verloren als de filosoof zich met godsdienst bezighoudt. De god van de filosofen blijkt niet geheel dezelfde te zijn als de god van Abraham, Isaäk en Jacob.

In een kritische bespreking van De Bottons heidense gebruikersgids Religie voor atheïsten in NRC slaat Arnold Heumakers de spijker op z’n kop:

‘Alain De Bottons afkeer van veel moderne seculiere en romantische gewoonten is evident. Uit zijn boek spreekt een onmiskenbare nostalgie naar het, vooral joods-christelijke, religieuze verleden. Maar, omdat het ware geloof ontbreekt, neemt De Botton uiteindelijk genoegen met een louter pragmatische, van zijn goddelijke dimensie beroofde religie, naar voorbeeld van Auguste Comtes Religie van de Mensheid. ‘

Ja ja, als filosofen over religie spreken,  dan wordt Jezus snel een interessante morele leermeester zoals Boeddha en Socrates. Met geopenbaarde waarheden kunnen filosofen niet zo veel. Religie prima, maar dan wel binnen de grenzen van het verstand.  En voor je het weet ben je terug in het wat zelfgenoegzame liberale modernisme van de negentiende eeuw, of nog wat verder, bij de verering van het Opperwezen uit de tijd van de Franse revolutie.

Was het trouwens niet de beroemde filosoof uit Koningsbergen, Immanuel Kant, die God weliswaar opnam in de redelijk – zedelijke godsdienst van de ‘praktische Vernunft’?  Maar volgens de legende dan toch vooral vanwege die ouwe trouwe dienaar Lampe. De oude Lampe moest een God hebben, anders kon de arme kerel niet gelukkig zijn.

Laten we dus de filosofische kijk op religie niet kritiekloos omarmen. Anders verwordt de zondagse eredienst tot het zoveelste interessante filosofische denkcafé, de verkondiging tot een dialoog volgens de socratische methode en het christendom tot een vandaag weer even interessante vorm van levenskunst, maar…  morgen is iets anders hip.

In het christendom, ook op moderne leest geschoeid, blijve Jezus meer dan een spirituele leermeester, blijve God meer dan het Zijn zelf en/of de bevestiging van ons diepste ik, en blijve het midden niet alleen leeg, maar voorbij alle denken ook gevuld met mysterie, met sporen van openbaring en vonken van geest. Kortom, met dat wat alle verstand te boven gaat.  

Het lijkt me een schone taak voor remonstranten om filosofie en religie weer met elkaar in gesprek te brengen. Remonstranten laten hun verstand immers niet thuis als zij ter kerke gaan en afficheren zich graag als ‘denkend gelovend’. Aan hen om Alain de Bottons Religie voor atheïsten te beantwoorden met een Filosofie voor gelovigen.

Koen Holtzapffel
remonstrants predikant in gemeente Rotterdam 

Bron: Adrem, oktober 2012

Claudia Pietryga
Claudia deed zowel een sociaal-agogische als journalistieke opleiding en is alweer bijna tien jaar freelance journalist. Ze schrijft het liefste over maatschappelijke onderwerpen en publiceerde onder meer stukken in de Flair, Hallo Jumbo, Spits, Het Parool, diverse blogs, lokale bladen en uiteenlopende (online) media voor met name ondernemers.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *