De charme en de betovering

In zijn presentatie “De Charme en de Betovering” bij boekhandel Kirchner behandelt godsdienstfilosoof Victor Kal het theoretische probleem van de religie. Hij stelt de vraag centraal: “Wat kan ik kennen?”

Een suprakosmische God

Kal valt meteen met de deur in huis wat betreft het theoretische probleem van de religie, wanneer hij de vraag voorlegt: “God, bestaat die wel?”. Nee is daarop zijn antwoord. Althans, binnen een bepaalde redenering. Kal stelt dat God niet bestaat voor zover het erom gaat dat hij tot het inventaris van het universum zou behoren. Hij is de schepper van de kosmos maar hij is geen onderdeel van die schepping.

Het aardige van zo’n God die niet bestaat: wanneer je je als mens met deze God verbindt val je ook zelf niet helemaal meer samen met de wereld. De keerzijde van de suprakosmische God is dan de vrije mens. Dat loopt volgens Kal ook twee kanten op: als religie onvrijheid bij de mens oplevert, is er iets mis met het Godsbeeld.

Charme: geraakt worden

Als het zo is dat wij de schepping van God zijn, dan zou het toch wel zo moeten zijn dat we dat aan den lijve kunnen ondervinden? Dat is ook wat Kal stelt dat er gebeurt als wij door iets geraakt worden op het punt van de identiteit. Kal formuleert dit Platoons als hij het heeft over genesis eis ousia, wording tot wezen, wording tot identiteit.

Dit soort geraakt worden of geïnspireerd worden, noemt Kal de charme. Die charme is overigens niet aan religieuzen voorbehouden. Het is ook mogelijk om charme op een seculiere manier te ervaren. Sterker nog, tenzij men tot het nihilisme is geneigd is het misschien zelfs wel, om het Kantiaans te stellen, onmogelijk om niet charme te ervaren. Maar als ook zonder religie het mogelijk is om de schepping te ervaren, wat blijft er dan nog voor de religie over? Kal stelt dat dit eigenlijk nog maar het halve verhaal is.

Jacob en Esau

Kal stelt dat het meemaken van de schepping nog niet hetzelfde is als het meemaken van de schepper. Over die schepper weten we eigenlijk nog niets. Dat we een schepping meemaken hoeft zelfs nog niet te betekenen dat daar een schepper achter zit, zo stelt hij. Hoe kunnen we het idee van een schepper dan toch beter begrijpen?

Om grip op deze kwestie te krijgen grijpt Kal naar het verhaal van Jacob en Esau uit de Torah (Genesis 33). Jacob krijgt de zegen van zijn vader Isaac, hoewel eigenlijk Esau daar als eerstgeborene recht op heeft. God heeft besloten dat Jacob deze zegen diende te ontvangen, maar er was een list voor nodig om het voor elkaar te krijgen, en Esau is er woedend om. Hij verdrijft Jacob uit het land en zweert hem te zullen doden als hij hem weer ziet. Na een tijd besluit Jacob toch terug te keren en staat hij voor Esau. Hoewel Esau hem zou kunnen doden op dat moment, omhelst Esau Jacob.

De betovering

Jacob ervaart dan misschien charme als Esau hem omhelst, maar het gaat Kal er in dit geval om wat er aan die ervaring voorafgaat. De uitkomst is op dat moment namelijk nog niet beslist, het is in suspens. Zo kunnen we zeggen: Esau benaderen als een vrij mens is je tegenover een supracosmische God opstellen, een God die niet samenvalt met de orde die nu van kracht is in de wereld. Jacob associeert Esau met een beschikkingsmacht die in eerste instantie in cognito blijft.

Dit is dan het punt waar religie in het spel kan komen. Hoewel je alleen de schepping kunt ervaren en niet de schepper, is het wel mogelijk je tegenover de schepper op te stellen. Ervaren dat je niet weet hoe het afloopt, beseffend dat de wijze waarop je je opstelt doorslaggevend is. Je laat de zaak open en je geeft de schepper, de beschikker, een kans, zoals Jacob dat doet. Je moet wel gek zijn misschien, net als Jacob, die zelfs in de wetenschap dat hij gedood zou kunnen worden door Esau toch naar hem toe gaat en de uitkomst op dat moment als onbepaald beschouwt. Je moet wel gek zijn, maar je bent dan ook betoverd, zo stelt Kal.

God met rust laten

Het bestaan van God komt zo niet in beeld, en zo luidt ook het gebod: maak je geen beeld van deze God. De schepper willen meemaken is dat tegenover stukmaken, dat moet je niet doen. Het is een probleem van de huidige tijd waar Kal ook bij stilstaat. Het inzicht is uit de religie verdwenen en men is al te naarstig op zoek naar een God binnen deze kosmos. Het is dan juist de vrijheid die kan sneuvelen.

Bekijk het videoverslag van de presentatie hieronder.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *