De betekenis van vrijheid

Op bevrijdingsdag kunnen we onszelf onderdompelen in feestgedruis, bier en muziek. Of, we kunnen ons afvragen wat ‘vrijheid’ voor ons betekent. Een reflectie door Nicole des Bouvrie.

Vrijheid om te kiezen

In de huidige samenleving krijg ik wel eens het idee dat vrijheid enkel gaat om de vrijheid om te kiezen. Dat niemand ons kan vertellen wat we moeten doen, dat we helemaal vrij zijn. Nederland lijkt daar ook een voorloper in te zijn wereldwijd: vrijheid van het individu om te sterven, om een abortus te ondergaan, om drugs te gebruiken. Hoe passief de Nederlander ook mag zijn als het gaat om Europese politiek, zodra een van deze vrijheden in het geding zijn, gaan we massaal naar de stembussen.

Maar is die vrijheid om te kiezen er eigenlijk wel? Is deze vrijheid niet een truc van de overheid, van de grote bedrijven, van het algehele denkbeeld, om mensen tevreden te houden? Is de vrijheid om te kiezen niet het hedendaagse equivalent van de Romeinse brood en spelen? We geven de gewone mens de keuze tussen vele kwaden, en dat houdt ze bezig en tevreden en voornamelijk ook betrokken en verantwoordelijk voor het eigen ongeluk dat ze met die keuze over zich heen roepen.

Vrijheid om te kopen

Een tekenend voorbeeld hiervan vind ik het antwoord dat een oudere dame uit Oekraïne me gaf, toen ik vroeg wat er volgens haar nu echt veranderd was sinds het einde van het communisme. Daar hoefde ze niet lang over na te denken, en hoewel mijn Russisch niet 100% is begreep ik haar ook direct: bananen. Er waren nu bananen te koop, en bij de bakker zag je veel brood liggen. Waar je vroeger uren in de rij moest staan in de hoop dat er nog iets te krijgen was, puilden de winkels nu uit van het voedsel. Maar ze was er niet blij mee. Want nu liep ze langs die vitrines zonder dat ze iets kon krijgen. Van de een op de andere dag was ze arm, arm in vergelijk met anderen, waar ze vroeger gezamenlijk in de rij stonden.

Natuurlijk is dit slechts het voorbeeld van één persoon. Maar het zet me aan tot denken: ten eerste: is de vrijheid die we zo hoog achten werkelijk de vrijheid om te kiezen. Wat zou het alternatief zijn?

En ten tweede: hebben we die vrijheid om te kiezen wel? Is niet alles al voor ons bepaald, onze opvoeding, scholing, plaats waar we geboren zijn, achternaam, kansen die we krijgen. Een bijzonder stuk over de gevolgen van honger in De Correspondent gisteren toont dat nog maar eens aan: wat je meekrijgt van je moeder als ongeboren kind, is van extreme invloed op de rest van je leven, op de keuzes die je maakt en de gezondheid die je hebt.

Een andere vrijheid

Maar we willen niet echt vrij zijn om te kiezen, om onafhankelijk te zijn van al die invloeden die ons maken tot wie we zijn. Want zonder die invloeden hadden we ook geen identiteit, en zouden we niet een samenhang kunnen voelen, een gemeenschapsgevoel, een gevoel van ergens bij horen. Helemaal vrij zijn als in vrij om te kiezen, zou een enorme leegte betekenen. Dat kan niet de vrijheid zijn die we vieren. En gezien van de manier van vieren in Nederland, is dat ook niet de vrijheid waar we naar op zoek zijn. Het samenkomen, schamenscholen, luisteren naar dezelfde muziek, eten van hetzelfde voedsel – dat verbindende is onderdeel van ons vieren. Dus nee, geen vrijheid om te kiezen.

Misschien gaat het om een vrijheid die enkel negatief bepaald kan worden. Niet een vrijheid voor iets, maar een vrijheid die inhoudt dat we iets niet hoeven te doen. We hoeven niet bang te zijn voor anderen die macht over ons hebben, we hoeven niet bevelen op te volgen zonder dat we daar vragen bij mogen stellen.

Ook deze definitie vind ik problematisch, want ookal worden we niet letterlijk bevolen om dit of dat te doen, toch moeten we voor 1 mei onze belastingaangifte doen, om maar een voorbeeld te noemen. En als we niet mee willen doen aan deze samenleving met zijn regels en zijn gebruiken, dan hebben we niet echt een alternatief. Want om ons buiten de grenzen van het land te begeven moeten we gebruik maken van een paspoort, dat ons identificeert als behorende tot dit land. Er is geen echte exit-optie. Dus doen we mee, en we prijzen ons gelukkig dat in Nederland er tenminste een idee van vrijheid tot keuze wordt gegeven, die in vele landen nog niet eens aanwezig is.

Maar wat echte vrijheid is, dat blijft de vraag.

Afbeelding: mark sebastian via Compfight cc.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *