Compassie is de basis van de moraal

Hoe pessimistisch ook van nature, de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer stelde dat compassie de basis is van de moraal. Het verlangen naar compassie steekt elke keer de kop op wanneer een samenleving door egoïsme en machtsmisbruik dreigt te worden overspoeld. Dit terugkerende fenomeen valt in elke cultuur te bespeuren. In woelige morele wateren wordt compassie dan de reling die de opvarenden allemaal aan boord houdt. Maar wat is compassie dan precies? Hoe kun je compassie definiëren?

Compassie is geen medelijden, hoewel de woorden elkaars vertalingen zijn. Want medelijden kan in het Nederlands op een neerbuigende houding duiden. Zielige situaties  roepen medelijden op. Er ontstaat een patriarchale behoefte om te hulp te schieten, een beweging van boven naar beneden, als het ware. Compassie is ook iets anders dan barmhartigheid. Want ook barmhartigheid kan een sfeer van ongelijkheid oproepen. Erbarmen kan iets bevoogdends hebben. De sterkere buigt zich naar de zwakkere om deze te helpen. Op zich een prachtige gedachte, maar compassie is iets wezenlijk anders. Compassie is het vermogen zich te verplaatsen in de ander, het vermogen in de schoenen van de ander te gaan staan, vanuit een diep besef van gelijkheid. Wat de ander overkomt, raakt mij ook, alsof het mij overkomt.

Charter
In 2009 lanceerde de Engelse schrijfster Karen Armstrong het Charter for compassion, het handvest van mededogen. Samen met tal van geestelijke leiders, zoals  de dalaï lama, rabbijn Avraham Soetendorp en de filosoof Tariq Ramadan, ontwierp ze een korte tekst die internationaal onder de aandacht werd gebracht. Compassie, zegt de Charter, gaat om een essentiële gedragsverandering. Het gaat om zelf terug te treden uit het middelpunt van onze wereld en een ander voor het voetlicht te plaatsen, en om recht te doen aan de onschendbare heiligheid van ieder mens en een ieder, zonder enige uitzondering, te behandelen met volstrekte waardigheid, billijkheid en respect. (Charter)
Dat nu moet opnieuw de kern van moreel handelen en van religie worden. Opnieuw, inderdaad, want in de meeste religies en levensbeschouwingen staat van oudsher compassie, gebaseerd op de Gulden Regel, centraal.

Gulden Regel
Dit is de hoogste plicht: doe niet aan anderen wat jezelf pijn zou doen en wens hen toe wat jezelf verlangt, is de kernopdracht uit het hindoeïsme, het staat vermeld in de Mahabharata (1500 voor Christus). Men vindt diezelfde opdracht bij Confucius (6e eeuw voor Christus), bij Griekse filosofen, bij rabbi Hillel en bij Jezus van Nazareth die beide een positieve draai  aan de Gulden Regel geven: Behandel anderen dus steeds zoals je zou willen dat ze jullie behandelen, Dat is het hart van de Wet en de Profeten (Mat. 7:11).
De Gulden Regel, basis van de compassie, verwoordt een radicaal uitgangspunt voor het menselijke verkeer. Zonder compassie, is de wereld simpelweg onleefbaar.
De Amerikaanse trappist Thomas Merton, die met zijn autobiografie The Seven Storey Mountain een grote invloed op de Europese spiritualiteit uitoefende, stelde: compassie is gebaseerd op de bewustwording van de wederzijdse afhankelijkheid van al wat leeft. Zijn  boek verscheen al in 1948. Het werd pas vijftig jaar later in het Nederlands vertaald onder de titel De louteringsberg (Ten Have 2001). Merton verwoordde een oeroude oosterse wijsheid: alles is met alles verbonden. Het leven van natuur en mensheid, op elk niveau, behoort tot een en dezelfde werkelijkheid. De noden van de wereld hebben een rechtstreeks effect op de hele wereld. De houding van de ene mens bepaalt het welzijn van de ander. Mensen zijn  ten diepste gelijkwaardig, broeders zoals Beethoven het hoopte in het slotkoor van de Negende Symfonie: Alle menschen werden Brüder. Ze zijn het al, nu moeten ze het nog beseffen. Bewust worden van de wederzijdse afhankelijkheid van al wat leeft, zegt Merton, daar is  compassie op gebaseerd.

Reling
Het is niet verwonderlijk dat de beweging van de Charter for compassion juist nu ontstaat. In  een tijd waarin het individualisme de gemeenschapszin lijkt te hebben overvleugeld, ontstaat er een nieuwe behoefte aan een reling, aan een gedragslijn die zijn sporen heeft verdiend. De herijking op de aloude Gulden Regel ligt in wezen voor de hand. De Gulden Regel van de compassie heeft zowel evidentie als urgentie. Niet vanuit een wereldvreemd idealisme, maar uit bittere noodzaak en realiteitszin.

De econoom Herman Wijffels, die bij de lancering van de Charter in Nederland sprak, plaatste de compassie terecht in een historisch sociologisch kader. Hij zei:
We staan voor een volgende beschavingsopdracht. Na de fase van werken aan
emancipatie, het ontwikkelen van de individualiteit, gaat het nu om het verbinden
van individualiteit met verantwoordelijkheid nemen voor het geheel.
Compassie is daar voor een onmisbaar ingrediënt.

Verantwoordelijkheid
Maar hoe kan dat ingrediënt praktisch gezien gebruikt worden? Bestaan daar recepten voor? Op de site van de Charter (charterforcompassion.org) staan voorbeelden en concrete suggesties om te leren compassie tot de kern van het persoonlijk leven te maken. Want hoewel compassie over de hele wereld een van de oudste morele deugden blijkt te zijn, het moet worden geleerd, voorgedaan en overgedragen, via opvoeding en persoonlijke geestelijke ontwikkeling.

Karen Armstrong publiceerde in 2010 een boek onder de titel: Twelve Steps to A Compassionate Life (Nederlandse vertaling in 2011: Compassie). Met voorbeelden en anecdotes wordt de lezer stap voor stap ingevoerd in de concrete invulling van compassie. Het boek werd verschillend ontvangen. Het is ook niet makkelijk om een breed filosofisch begrip in concreet gedrag te vertalen. Compassie moet niet alleen als idee gepropageerd worden. Het moet gedaan worden, dagelijks concreet gedaan. 

In alle landen waar de Charter gelanceerd is (de laatste was Pakistan in februari 2011) worden best practices besproken en op internet geplaatst. In sommige steden over de hele wereld – Leiden had de primeur – ondertekenden religieuze en burgerlijke instanties gezamenlijk de Charter for Compassion. Kortom: de oproep tot het herstellen van de compassie als levenskompas heeft ruim gehoor gevonden. Schopenhauer zou ervan opgekeken hebben.

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *