Pensées van Blaise Pascal

Filosofie van Pascal – De mens als een denkend riet

“De mens als een denkend riet” en “het hart dat zijn redenen heeft” – velen kennen deze quotes van Blaise Pascal (1623-1662) wel. Maar de Pensées waaruit deze afkomstig zijn, worden niet veel meer gelezen. Ten onrechte, want Pascal was een geniaal mens en begenadigd schrijver.

Op jeugdige leeftijd schreef Pascal al verhandelingen over geluid en over de kegelsneden, en hij leverde belangrijke bijdragen aan de ontwikkeling van de kansrekening en de integraal- en differentiaalrekening. Maar in de loop van zijn leven werd hij zich steeds meer bewust van de ijdelheid en ontoereikendheid van de natuurwetenschappen.

Religieuze bekering

In de nacht van 23 november 1654 overkwam hem een extatische ervaring, die de betekenis van een religieuze bekering voor hem had. In zijn beroemde Mémorial doet hij daarvan verslag op een stukje perkament, dat hij innaaide in de voering van zijn jas en tot zijn dood met zich meedroeg. Hij verdiepte zich na die ervaring meer dan voorheen in de filosofie en theologie, en in de studie van de mens.

Pascal kwam tot het inzicht dat er verschillende benaderingen van de werkelijkheid mogelijk zijn, benaderingen die veel later in de wetenschapsfilosofie zouden worden benoemd als erklären en verstehen.

“Om je dichter bij het wezen van de mens te brengen is een esprit de finesse, een geest van fijngevoeligheid nodig.”

Om het modern te zeggen: ‘Wij zijn ons brein’ is een benadering van de mens vanuit, zoals Pascal het noemde, de esprit de géometrie (verklaren), maar die vervreemdt je eerder van de mens dan dat het je dichter bij het wezen van de mens brengt (begrijpen). Daar is een andere benadering voor nodig, een esprit de finesse, een geest van fijngevoeligheid, die bijvoorbeeld ook oog heeft voor de zingevende dimensie in het menselijk bestaan. Pascal vat die dimensie zelf als volgt samen:

Als ik besef hoe blind en ellendig de mens is wanneer ik heel het zwijgende heelal aanschouw en zie hoe de mens zonder inzicht als een verdoolde in deze uithoek van het universum aan zichzelf is overgelaten, zonder te weten wie hem daar heeft neergezet, wat hij er komt doen, wat er van hem zal worden als hij sterft, zonder in staat te zijn ook maar iets te weten, dan bevangt me een gevoel van ontzetting, zoals iemand die men in zijn slaap naar een afschrikwekkend en onbewoond eiland heeft vervoerd en die wakker wordt zonder ergens van af te weten en zonder een mogelijkheid om daar weg te komen En dat verbaast mij, dat men niet vertwijfeld raakt door zo’n ellendige toestand.

Bron: Pensées

Dit is een fragment uit een collectie schrijfsels die na Pascals dood werd gevonden, de beroemde Pensées. De collectie was nauwelijks geordend, en bevat de eerste formuleringen voor wat uiteindelijk een verdediging van de christelijke godsdienst had moeten worden. Een lopend betoog kan het niet genoemd worden, en het is zeker ook geen traditionele apologie van het christendom.

Vreeswekkende eeuwigheid

Pascal gaat uit van zijn verwondering dat er religieus indifferente mensen zijn, want ‘niets is voor de mens zo belangrijk als zijn toestand; niets is voor hem vreeswekkender dan de eeuwigheid. Daarom is het volstrekt niet natuurlijk als er mensen blijken te zijn voor wie het niet uitmaakt of hun bestaan verloren gaat en zij het gevaar lopen een eeuwigheid te zullen lijden’.

Het bestaan gáát immers verloren, alles is ten dode opgeschreven en gaat op in vergetelheid, en daarom vindt Pascal het belangrijk ‘erop te wijzen hoezeer die mensen het mis hebben die leven zonder er belang in te stellen de waarheid te weten te komen over iets dat zo belangrijk voor hen is en hun zo onmiddellijk aangaat’.

Nietigheid van het bestaan

Pascals benadering lijkt enigszins op het twijfelexperiment van zijn tijdgenoot Descartes, die alles wat we denken te weten betwijfelde om zo tot een onbetwijfelbaar fundament voor de menselijke kennis te komen. Zo is bij Pascal de nietigheid van het bestaan het uitgangspunt; pas als we de wereld eerst zonder God denken, komt er ruimte voor een nieuw fundament, dat Pascal in het christendom vindt. Dit betekent echter niet dat het christelijk geloof uiteindelijk een troostgeloof is.

De kern van de religieuze ervaring is bij Pascal een gevoel van ontzetting en vertwijfeling omtrent dit bestaan, een besef van een schrijnende wond, een wond die de vraag met zich meebrengt: hoe sta je tegenover de eeuwigheid?

Auteur: Erik Heijerman

Ben je nieuwsgierig naar de Pensées van Blaise Pascal? In een viertal avonden (9 en 16 februari en 1 en 8 maart 2016_  lezen en bespreken Erik Heijerman en ds. Christiane Karrer een selectie uit deze nog altijd actuele aantekeningen van Pascal. Plaats: Utrecht. Kijk voor meer informatie op de evenementenpagina.

Bestel de Pensées van Blaise Pascal via Bol.com.

 

Recensie: Dankbaar. Denken over danken na de dood van God – Paul van Tongeren

In dit essay vraagt Paul van Tongeren zich af of we God nodig hebben om dankbaar te kunnen zijn en of degene die geen God kan danken dus niet dankbaar kan zijn, behalve voor wat van een ander mens gekregen is. Een recensie door Tanja van Leeuwen.

Lees meer

Recensie: Gelatenheid

Over het boek ‘Gelatenheid’ van Wilhelm Schmid wordt geschreven dat het een machtig rijk boek is, maar onze recensente Mirjam Windrich kon dat niet bevestigen.

Lees meer

Column: Noem het gemeenschap

Dat gevoel dat je te ver bent gegaan. Dat weet ik heus wel. Ik weet heus dat het niet zo had gemoeten. Het was niet nodig en nodeloos keihard. En je hoeft geen vrienden te zijn met iedereen, maar je bent toch broeders en zusters? Je hebt toch een verantwoordelijkheid? Column door Kalle Brüsewitz.

Lees meer

Inspirerende citaten – b*llshit of verheffend?

Een opvallende studie is gepubliceerd over de mate waarin mensen citaten en diepzinnige uitspraken geloven en aanhangen. Een empirische studie van uit de hoek van de cognitieve psychologie (hier is het artikel te lezen zoals gepubliceerd in het wetenschappelijk journal ‘Judgment and Decision Making, november 2015). Ze stelden zichzelf de vraag wie er meer open stond voor onzin, wie er het vermogen had om zinnen te herkennen die eigenlijk geen betekenis met zich mee dragen. Daarvoor gebruikten ze zinnen zoals die op Twitter en Facebook de ronde doen, zoals die van Deepak Chopra. En ze gebruikten zinnen die ze zelf in elkaar draaiden, bestaande uit grote mooie woorden die goed klinken en die op zo’n manier in elkaar zitten dat het lijkt alsof er een betekenis achter zit. Deze zinnen noemden ze de b*llshit-zinnen. En ze vroegen heel veel mensen om alle zinnen te beoordelen op hoe ‘diepzinnig’ (Engels: profound) ze deze uitspraken vonden. En wat bleek? De meeste mensen konden geen tot weinig verschil aangeven tussen de diepzinnigheid van de onzin-zinnen en de goeroe-uitspraken. Door Nicole des Bouvrie.

Lees meer

Een nieuw begin, een nieuw voornemen

Elk jaar zijn er twee momenten die een nieuwe jaartelling in laten gaan. De ene is de dag die je deelt met de mensheid, tenminste dat deel van de mensheid die dezelfde kalender gebruikt. Een dag waarop je het oude achter je laat en samen een nieuw begin maakt. De andere dag is een persoonlijke dag, waarop je zelf verjaart. Een reflectie door Nicole des Bouvrie.

Lees meer

Kerstgedachte

Nog even en dan is het nieuwjaar. De lijstjes met goede voornemens zijn in de maak. Maar waarom wachten tot 1 januari? Uiltje deelt alvast een waardevolle kerstgedachte.

Kerstgedachte : Pieker minder en piek meer !

Kerstgedachte : Pieker minder en piek meer !

Recensie: Geen gezweef!

Er waart een spook door het westen en zij heet… mindfulness. Maar wat een verademing, dit scherpgeschreven boekwerkje van godsdienstwetenschapper Koert van der Velde. Eindelijk iemand die niet alleen de draak steekt met de mindfulness-hype, maar er juist ook de enorme behoefte aan religie in ontwaart. Recensie door Mirjam Windrich.

Lees meer

Gewoon blijven staan

Zoek het eens wat hogerop, als een bui zich over je uitstort. Deze keer een doordenker bij de tekening van Uiltje. Met de flinke buien van de afgelopen dagen nog fris in het geheugen, en een opgeklaarde en prachtig gekleurde lucht lukt dat vast. Hebben jullie de mooie wolkenlucht gezien?

Uiltjes Wijsheid op 1 december 2015

Plaatselijke bui

 

Doopsgezind NL: Hogere energetica

‘Op een dag, niet zo lang geleden, werd ik op het Bijlmerplein in Amsterdam aangesproken door een christelijke healer – Jezus voor, Jezus na. Ik had goeie zin, dus ik zei dat ik ook healer was, en: ‘jij hebt het over Jezus, ik noem dat het goddelijke, of soms zelfs het universum… maar eigenlijk is dat allemaal hetzelfde’. Maar dat was niet zo, vond hij. Wat ik deed was toch meer van de satan. Maar bij het weggaan kreeg ik wel een knuffel.’ Door Wieteke van der Molen.

Odile Oort (1970) werkte als sociaal-juridisch hulpverlener lange tijd voor ‘Bureau halt’ en ‘Stichting mee’. Nadat ze voor zichzelf was begonnen als onafhankelijk juridisch adviseur kwam ze bij toeval in aanraking met klankschalen. ‘Klankschalen, echt niet mijn ding. Ik wilde een cursus in ‘touch for health’ gaan doen. Deze man deed dat gedeeltelijk, maar wel met klankschalen. Dus daar stond ik met zo’n ding in mijn handen. Ik zei nog: ‘nou, ik hoop maar dat ik hier wel wat leer’. Maar bij de eerste trilling was ik verkocht. Lees meer