Bomen: machtig groot(s) of juist niet?

Lilian Roos – Als een kronkelige lange sliert liggen de wortels onder het aardoppervlak, ze zijn de bron van het leven. Aan de sliert ontspringen kleine sprietjes die altijd in de startblokken liggen om enige vorm van vocht op te slurpen. Zonder er weet van te hebben, behoeden ze zich voor de aardbewoners. De wortels, niet zichtbaar voor het blote oog, maar wel de stabiele factor, zijn verbonden aan de stam. De stam bekleedt met bast en schors en daaraan een of meerdere uitstekende takken. Al dan niet verrijkt met bloemen, vruchten, zaden of bladeren, die zorgen voor een prachtig aangezicht.

Al sinds het bestaan van de mens heeft de boom een belangrijke plaats ingenomen in het menselijk leven. In veel religies wordt de boom gezien als de woonplaats van geesten en de verstrengeling met de goddelijke macht. De boom wortelt in het onderaardse en reikt tot in de hemel. 
Veelal bekend zijn de boom des levens en de boom van de kennis van goed en kwaad in het leven van Adam en Eva uit Genesis. In het Noorse scheppingsverhaal wordt gesproken over de Yggdrasil, een machtige en gigantische es die het heiligste van het heiligste is. Takken die ook reiken tot in de hemel en wortels die zich tot in alle rijken uitstrekken in de Noorse traditie. De mens wordt uit hout gesneden, ‘Adam’ heet Ask (essenhout) en ‘Eva’ krijgt de naam Embla (iepenhout). De Germaanse mythologie vertelt over dezelfde geboorte van onze stamouders. 

Heidense bomen
De boomcultus van de ‘heidenen’ paste niet in het christendom. En dus was het belangrijk dat bij de bekering van heidenen tot christen de boomverering zo snel mogelijk werd afgeschaft. Ook de heilige bossen moesten met de grond gelijk worden gemaakt. Het uitbannen van deze afgoderij werd in 452 van hogerhand bepaald door besluiten van het Concilie van Arles. In 724 gaf Bonifatius het bevel om de Eik van Geismar, die aan de god Donar was gewijd, om te hakken. Op de plek van de omgehakte bomen werden van het omgehakte hout kerkjes of kapelletjes gebouwd. Karel de Grote trad in de voetsporen van Bonifatius. In 772 liet hij in zijn strijd tegen de Saksen het heiligdom de Irminsul, een gigantische boomstam waarop volgens de Saksen het hemelgewelf steunde, verwoesten. Onvernietigbare heilige bronnen werden christelijke doopputten. Later volgde het christendom echter  een andere strategie:  de heilige bomen bleven overeind staan en ze werden gekerstend door ze aan een heilige of aan Maria te wijden. Dat was eigenlijk wel zo gemakkelijk.
Toch lukte het niet helemaal om de boomcultus uit het leven van de bekeerling te bannen. Ook de Franse heilige Bernhardus van Clairvaux (1090-1153) gaf aan dat er in bossen meer te vinden was dan in boeken; van bomen en stenen zou je dingen leren die geen mens je kan vertellen. Sommige heiligen, monniken en mystici hadden juist een bijzondere band met bomen. Om dichter bij God te komen was letterlijk leven in een boom bij hen niet vreemd. In Bretagne was een eikenbos waar moeilijk een doorkomen aan was. Aan de gekerstende heremieten, die ook nog aanhanger van de Keltische mythologie bleven, werden daar  schuilplaatsen geboden. Om maar niet te spreken over de geheimzinnige drank op basis van maretak van de druïde Panoramix, die zorgde voor de glorieuze verdedigingen van het Gallische dorpje midden in het Romeinse rijk. 

Bomen in de bijbel
Enigszins merkwaardig is enerzijds het kappen van heilige bomen en bossen, en anderzijds de vertellingen over en het veelvoudige gebruik van bomen (en planten) in de bijbel. We lezen daar over de acacia, amandelboom, appelboom, ceder, cypres, dadelpalm, eik, Johannesbroodboom, Judasboom, Moerbeiboom, olijfboom, plataan, populier, vijgenboom, wilg en de zilverspar. 
De amandelboom stond bijvoorbeeld model voor de zesarmige kandelaar van de bijbelse tabernakel. Ook wordt in de 13e eeuw gezegd dat de amandel een symbool van onbevlekte ontvangenis is: ‘Christus werd verwekt in Maria, zoals de amandelpit wordt gevormd in de maagdelijke amandel’. Of denk aan de Johannesbroodboom die verwijst naar Johannes de Doper, hoewel niet iedereen vindt dat de boom een correcte naam heeft. In het Engels heet deze boom namelijk de sprinkhaanboom. De Johannesbroodboom speelt ook een rol in het verhaal van de verloren zoon en van rabbi Shimeon Bar-Yochai en zijn zoon. De Judasboom is minder populair. Deze boom schijnt zijn naam te danken te hebben aan de verrader van Christus. Toen Judas tot berouw was gekomen, heeft hij zich verhangen aan de boom, die nu de Judasboom wordt genoemd. Het moment van de zelfdoding was tevens het moment dat de bloemen niet meer wit, maar rood kleurden, uit schaamte. 
Meest wonderlijk is dan eigenlijk de vermelding van de olijfboom. In het verhaal van Richteren wordt de olijfboom gevraagd om koning over andere bomen te worden. De boom, die van oudsher het symbool van vrede is, geeft echter aan dat deze gemaakt is om olijfolie te produceren en niet om als koning boven andere bomen te staan. Hoewel het geen slechte vraag was. De boom overleeft immers ook in droge gebieden en zou de zondvloed overleefd hebben… En niet te vergeten de heidense (kerst)boom, die in de adventsperiode in menig christelijk kerkgebouw te vinden is naast de kansel. Deze boom heeft zich opgewerkt tot symbool van het licht. De vorm van de boom, puntig in de top en breder naar onder toe, zou wel eens de heilige drie-eenheid kunnen voorstellen.
Het christendom heeft toch wel bomen nodig, want zo wordt er geciteerd ‘God, de Heer, liet uit de grond allerlei soorten bomen groeien, aanlokkelijk om te zien met kostelijke vruchten’. Abraham bidt nog wel bij de Heilige Eik te Mamre tot God.

Iepen
Het christendom verbood dan wel om nog langer bomen te vereren, de boom is tot   op de dag van vandaag een enorme inspiratiebron. Dit jaar is voor het eerst het Springsnow Festival gehouden in Amsterdam. Om het magische natuurfenomeen van de lentesneeuw te vieren. Met 75.000 iepen is het Amsterdam de iepenhoofdstad van Europa. Voor elke tien Amsterdammers staat er een iep in de stad. Check http://www.gisdro.nl/iepen voor die iep bij jou in de straat. De iep is een echte stadsboom. Hij kleurt de grachten transparant groen, geeft de huizen karakter, overleeft de zoute zeewind, het winterse strooizout en is vriend van elke fiets. Een haast heilige boom voor ons met een dubbel gevoel over de wervelende show van miljoenen iepenzaadjes in het voorjaar. Beleef de show op http://vimeo.com/27941935

Bron: AdRem juli 2012

Claudia Pietryga
Claudia deed zowel een sociaal-agogische als journalistieke opleiding en is alweer bijna tien jaar freelance journalist. Ze schrijft het liefste over maatschappelijke onderwerpen en publiceerde onder meer stukken in de Flair, Hallo Jumbo, Spits, Het Parool, diverse blogs, lokale bladen en uiteenlopende (online) media voor met name ondernemers.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *