“Niet alle atheïsten zijn nihilisten”

Het geloof in een God op een wolk is hij verloren. Maar Taede Smedes ziet wel een ‘meer’ en hij onderzocht dit besef bij de religieus atheïsten. Dat zijn volgens hem geen verkapte gelovigen.

Zingeving is ingebakken bij de mens, volgens godsdienstfilosoof en theoloog Taede Smedes. Of liever gezegd ‘zinvinding’, want zin geven is hem te actief. Die handeling impliceert dat de wereld zinloos is en we zelf iets van ons leven moeten maken. Dat idee gaat Smedes te ver. Want zowel hij als vele anderen ervaren transcendentie, iets wat hen overstijgt. En daar schreef de filosoof een boek over.

Voor dat ‘iets’ gebruik je ook het woord onbenoembaar. Creëren we het onbenoembare in ons hoofd of bestaat het echt?
“We ervaren het laatste, we worden door dat iets aangesproken. Het gaat om een besef van transcendentie. Geen bovennatuurlijke werkelijkheid die los staat van onze wereld, geen God op een wolk dus, maar een realiteit waarin we zijn ingebed. De evolutietheorie legt die werkelijkheid deels bloot. Daarover kan ik me enorm verwonderen. Onze planeet als onderdeel van het universum, het grotere, kosmische verhaal. Ongelovigen kunnen niets met het woord God of de geïnstitutionaliseerde godsdiensten. Maar ze hebben vaak wel iets met dat transcendentiebesef. Ze willen weten hoe het zit. Komt die transcendentie voort uit materie of is het meer? Het begrip God waar je wel of niet in gelooft, heeft die nieuwsgierigheid geen goed gedaan.”

Je deed voor het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving onderzoek naar deze ongelovigen, de religieus atheïsten. Geloven ze niet stiekem toch?
“Ze zien en ervaren de wereld als zinvol, maar weigeren die ervaring weg te verklaren met psychologische of evolutionaire mechanismen. Dat laten ze aan de zogenoemde nieuwe atheïsten als Richard Dawkins en Sam Harris over. Ik noem dat nihilisme. Neem het voorbeeld dat filosoof Waldo Swijnenburg geeft van een restaurant waar je heerlijk zit te eten, maar waar de kok in de keuken een chimpansee blijkt te zijn. Doet dit feit iets af aan je ervaring? Op zich niet, maar je voelt je toch bekocht. Je beleving is onttoverd. Religieus atheïsten gaan ervan uit dat hun transcendentiebesef geen eigen constructie is. Wanneer dat wel zo blijkt te zijn, is het mooie eraf. In zie zin lopen ze in een betoverde werkelijkheid rond.”

Toch hebben ze geen God nodig. Geldt dat ook voor jezelf?
“Ik ben mijn theïstische geloof verloren. Met het beeld van een God als iemand die de zaken bestiert, kon ik steeds minder goed uit de voeten. Nee, dat kwam niet door mijn fascinatie voor de wetenschap. Mystiek, spiritualiteit en bijvoorbeeld het zenboeddhisme hadden altijd al mijn belangstelling. Ik ben wars van mensen die zeker zijn van hun zaak op religieus terrein. Zo werd het theïsme, het geloof in een persoonlijke God, een theologische wetenschap. Je denkt te weten hoe God in elkaar zit en werkt dat uit in een systeem. Maar we weten helemaal niets over God. Ik noem mezelf daarom post-theïst. De negatieve theologie, die ervan uitgaat dat we alleen kunnen zeggen wat God niét is, heeft me beïnvloed. Toch bleef ik met de godsvraag bezig. Ik wilde God niet afschrijven, want dat is ook een vorm van zeker weten. Religieus atheïsten blijven twijfelen, het zijn zoekers. Ik herken die houding in mezelf. Ze komt dicht in de buurt van een theologische levensbeschouwing.”

Wat wil je met je boek bereiken?
“Lezers die zich herkennen in mijn verhaal laten weten dat ze niet de enige zijn. Ik hoop dat religieus atheïsten een steviger stem krijgen. Ik voel geen behoefte om hen verkapte gelovigen te noemen, maar ze hebben hun openheid voor zingevingsvragen met gelovigen gemeen. Dit besef kan de polarisatie over religie overstijgen. Niet alle gelovigen zijn extremisten en niet alle atheïsten zijn nihilisten. Het klinkt idealistisch, maar zo ligt er misschien een betere samenleving in het verschiet.”

God, iets of niets? De postseculiere maatschappij tussen ‘geloof’ en ‘ongeloof’, Amsterdam University Press; 312 blz. € 19,95

Jolanda Breur
Jolanda Breur begon haar journalistieke loopbaan op de redactie religie & filosofie van dagblad Trouw. Inmiddels werkt ze negen jaar als zelfstandig journalist voor verschillende media en organisaties. Haar verhalen draaien vaak om zingeving en levensbeschouwing, want bij tijd en wijle zijn we graag bezig met datgene waarvoor we het allemaal doen. Meer van haar werk is te lezen op www.jolandabreur.nl
1 antwoord

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *