Angst voor de ander

Xenofobie, de bijna obsessieve angst voor vreemdelingen, is van alle tijden. Het fenomeen is te verklaren vanuit vele wetenschappelijke invalshoeken zoals de sociale psychologie, biologie, geschiedenis en filosofie.

In het KennisCafe in debatcentrum De Balie gingen wetenschappers met elkaar in gesprek over het onderwerp ‘Angst voor de ander’. De Nederlandse identiteit is iets om te beschermen, zo lijkt het en dat gebeurt al eeuwen. Om dit te doen is een ijkpunt nodig, de ander. In de Tachtigjarige Oorlog waren dit bijvoorbeeld de Spanjaarden, daarna de Britten en vervolgens in de tijd van Napoleon de Fransen.

Tegenwoordig lijken vluchtelingen die rol in te nemen. Deze nieuwe ‘ander’ krijgt een beeld aangemeten door onder meer de media. Deze vormende rol creëert een werkelijkheid. Dat die werkelijkheid een construct is wordt vaak vergeten. Overigens zijn de stereotypen die aan ‘de ander’ worden toegeschreven steeds dezelfde, ongeacht wie hij is. De ‘ander’ blijft inwisselbaar.

De stream van het KennisCafe is een lange zit van een dikke twee uur, maar verveelt geen minuut. Het zit vol herkenbare voorbeelden. Zo loopt een man in pak achter een kinderwagen. Wanneer hij zijn kind ophaalt bij de crèche, valt het pak op. Hij is vast bankier of iets in die richting. Wanneer dezelfde man naar de bank gaat, valt de kinderwagen op. Hij is vader. We pikken karakteristieken op van ‘de ander’ die in een bepaalde context saillant zijn. In het KennisCafe komen vragen aan de orde zoals hoe maak je van je medemens een ander? Hoe dicht laat je hem toe? Beelden van een groep als geheel, zijn een constructie van onszelf en in feite zijn het individuen die wij niet kennen.

Identiteit

Filosoof Jos de Mul licht leerzaam een misverstand toe: mensen doen steeds alsof een identiteit iets onvervreemdbaars is, iets eeuwigs, waarmee je wordt geboren. Terwijl in werkelijkheid we steeds bezig zijn uit te wisselen tussen en binnen culturen. Zwarte Piet behoort tot de Nederlandse identiteit? Zijn zij die dat vinden, dezelfde personen die onze identiteit bedreigd zien door de huidige vluchtelingenstroom?

Een ander onderwerp dat De Mul ter sprake bracht en dat ook terugkomt in een interview in Trouw met Ad Verbrugge is dat van ‘grenzen’. In het artikel Begrenzing: een oerbehoefte vertelt Verbrugge liever te spreken over apeirofobie, ofwel angst voor het onbegrensde. In de Griekse oudheid was er het idee dat binnen de grenzen die je kon zien orde heerst en het sociale leven gereguleerd is en daarbuiten is wanorde en wordt ieder op zichzelf aangewezen.

Foto: brad via Flickr.com

Foto: brad via Flickr.com

Enerzijds is er de kosmopolitische elite die grenzen zien als een inperking van vrijheid, anderzijds is er de politieke ruimte dat juist grenzen impliceert. Volgens Verbrugge heeft Europa een grenzenprobleem en daarin woedt een haard van angsten. “Je moet de paniek rond wegvallende grenzen wel serieus nemen. De mens is niet louter een homo economicus. Minstens zo belangrijk is het gevoel grip te hebben op de wereld.”

Bram de Ridder voegt in zijn essay De barbaar in onszelf nog een andere theorie toe. Namelijk de angst dat wij zelf wel eens die vluchteling zouden kunnen zijn. “Het antivluchtelingensentiment is mogelijk dus vooral onderdrukte angst: de angst dat wij gelijkenissen vertonen met vluchtelingen. Dat wij ook hulpeloos kunnen zijn, dat we geluk zoeken.” Hier komt Freud voorbij: “wensen, angsten of gedachten die we bij onszelf onverdraaglijk vinden, schrijven we aan een ander toe.” Overigens begint De Ridder zijn essay met een introductie over de barbaren. In Griekenland werd naar hen uitgekeken. Zonder de komst van barbaren was er niets te doen. Hierin is iets te herkennen van de noodzaak van een ijkpunt zoals ter sprake kwam in het KennisCafe. We hebben de ander, in wat voor vorm dan ook, nodig.

Politieke macht

In zijn blogartikel Angst voor islamisering is een vorm van sociale hypochondrie op Republiek Allochtonië zet Ewoud Butter vanuit een aantal denkrichtingen uiteen waarom de islam en moslims nauwelijks een bedreiging vormen voor de Nederlandse waarden. Deze angst kan worden gezien als een vorm van sociale hypochondrie. Wie hieraan leidt gedraagt zich als “een paranoïde patiënt zonder zelfvertrouwen, die overal om zich heen bedreigingen ziet”.

Foto: Michael Swan via Flickr.com

Foto: Michael Swan via Flickr.com

Met een rijkdom aan cijfers uit verschillende bronnen onderbouwt Butter zijn verhaal. Het aantal moslims in de Nederlandse samenleving bevindt zich rond de vijf procent en stijgt tot 2050 tot onder de tien procent. Moslims vormen in Nederland volgens hem nauwelijks een politieke macht. Via een rekensom komt hij uit op hooguit twee of drie Kamerzetels voor een mogelijke islamitische partij. Ook het idee van een snelle toename van institutionalisering van de islam haalt hij onderuit. Binnen de islamitische gemeenschap in Nederland is nauwelijks sprake van eenheid. De diversiteit aan religieuze en etnische stromingen is enorm.

Butter haalt flink uit naar de politiek: “Halbe Zijlstra maakt zich zorgen over onze waarden wanneer op een Amsterdamse school Tweede Pinksterdag verdwijnt. Ik vind het zorgwekkender dat Nederland de laatste jaren steeds vaker wordt aangesproken over de schending van mensenrechten.” Hij sluit af met een recept: “Angst zaaien helpt niet. Meer feitenkennis, meer zelfvertrouwen en vooral zelfbewustzijn helpen wel. En ga eens in gesprek met een Nederlandse Moslim, dan zal je merken dat de meesten grotendeels dezelfde waarden delen.”

Voor wie dan toch nog vreest voor zijn buren, is er de Volkspartij voor enge buren.

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *