“Ambassadeur zijn van vreselijke werkelijkheden is ontzettend moeilijk”

Hij liep rond in Sarajevo tijdens de Bosnië-oorlog, ‘leefde’ de eerste Golfoorlog en was bij de Russisch staatsgreep in Georgië. Als oorlogsfotograaf was Sacha Hartgers bij bijna alle grote oorlogen in de jaren negentig en probeerde hij met een ‘klein machientje’ oorlogen te ontregelen.

“Mensen zeggen altijd tegen mij: “O, als oorlogsfotograaf heb je vast heel veel verschrikkelijke dingen gezien.” Dat veronderstelt dus dat op bommen en kogels een machientje zit wat zegt: ‘als er een journalist zit vlieg je er omheen.’ Je ziet een oorlog niet, je leeft het. Of je nou in een hongersnood zit, een bombardement of omsingelde stad waar iedereen afgeslacht wordt. Je leeft hetzelfde als de mensen op die plek leven.
Ik heb nooit geweten hoe je dat leven in een oorlog moest beschrijven. Ik weet hoe je foto’s context moet geven. Maar hoe kan je beschrijven dat kinderen opgeblazen worden of dat lichaamsdelen in het rond vliegen, en dan toevallig niet de mijne? Ik heb nooit iemand gevonden die in woorden kon omschrijven waarbij ik dacht: o ja, dat is representatief van hoe ik geleefd heb, of hoe die mensen geleefd hebben.

Vrouw vlucht tijdens tankslag met Russen en Tsjetsjenen

Klein machientje 
Met een heel kleine machientje kan je een oorlog, of politici, zwaar in de problemen brengen. Een voorbeeld: Aan het eind van de Eerste Golfoorlog heerste er een grote feeststemming, het was namelijk de eerste keer dat een wereldmacht een oorlog won. In Vietnam was het de VS niet gelukt en in Afghanistan de Sovjet-Unie niet. In Irak lukte het wel en heerste er dus een vrolijke stemming. Als goede oorlogsjournalist wordt je dan gelijk wantrouwend. Ik had die hele oorlog geleefd en gefotografeerd en ben toen teruggegaan naar Irak. 
Wat ik dacht gebeurde. Het leger van Sadam Hoessein was nog intact en de Koerden dachten het noorden te hebben bevrijd.  Het leger van Hoessein ging naar de Koerden en maakte ze af. De Koerden werden verder naar het noorden gedreven tot ze vastzaten. Bij die grens zit een rivier waar in de lente smeltwater met zestig kilometer per uur doorheen stroomt. De Turken lieten ze niet over de grens, die schoten gewoon op ze en aan de andere kant zat Saddam Hoessein. Er zaten daar zo’n honderdduizend Koerden en het Iraakse leger hoefde weinig te doen om te zorgen dat er tienduizend mensen per dag stierven. Er was daar geen enkele journalist, behalve een cameraman, een dame van de Franse radio en ikzelf.
Ik heb toen dag en nacht gefotografeerd. Dat gaat dan zo: je fotografeert overdag. Je zwemt ’s nachts op een of andere manier over de rivier en zorgt dat de foto’s op een vliegveld komen. En dan moet je maar hopen dat ze afgehaald en gepubliceerd worden.
Mijn foto’s zijn toen heel snel de hele wereld rondgegaan. Toen ik begon met fotograferen waren er ongeveer drieduizend doden per dag. Na vijf zes dagen begonnen er andere fotojournalisten te komen. Na acht dagen landden de special forces, het Rode Kruis en weet ik al niet wie. Na tien dagen waren er nog maar dertig doden per dag. Wat ik daar aan bijgedragen heb is niks anders dan tweeënhalve meter plastic, dia’s waren in die tijd plastic. Als je met tweeënhalve meter plastic ervoor kunt zorgen dat er tweeduizendnegenhonderdzeventig mensen minder sterven, dan is dat volgens mij zinvol. 

Analoog vs. digitaal
Met analoge fotografie kon zoiets. Nu met digitale fotografie en photoshop gelooft niemand meer foto’s. Mensen kunnen van foto’s maken wat ze willen. Digitale foto’s zijn ook geen foto’s, maar pixelschilderijen. In Darfur zijn er ongeveer een kwart miljoen mensen gestorven. Dat was net na het jaar 2000 en toen was digitale fotografe en photoshop al wijd verspreid en niemand geloofde foto’s meer. Niemand had aandacht voor wat daar gebeurde. Wat verloren gegaan is door de digitale fotografie is niet te beschrijven. Je kunt nu doen wat je wil, als politicus, als dictator, als massamoordenaar. Er is niemand die je tegen kan houden. 
Als je andere militaire eenheden laat ingrijpen wordt het niet beter. Saddam Hoessein is weg uit Irak, maar die Amerikanen zijn geen haar beter. De Taliban is weg uit Afghanistan, maar het resultaat van wat de strijdkrachten die daar zitten doen is niet beter. Bij mijn weten waren analoge fotocamera’s een van de weinig vreedzame middelen die we uitgevonden hebben om al dat soort ellende te minderen of zelfs te stoppen.

Noord-Ierland 1993

Overleven
Als je als oorlogsfotograaf overleeft en zinvolle dingen doet is dat al heel veel.  Ik zat in een vriendenclubje van twaalf fotografen, daarvan hebben er twee het ‘vak’ maar overleefd. Ik en een andere vrouw. Dus alleen maar gadeslaan, alleen maar de ambassadeur zijn van vreselijke werkelijkheden door middel van analoge fotografie is ontzettend moeilijk. Als fotograaf moet je er voor zorgen dat een oorlog of gevecht waargenomen wordt. En dat woord ‘waargenomen’ is heel belangrijk, dat mensen iets voor waarheid aanzien. Als je dat lukt heb je al ontzettend veel bereikt.
Ik stond op een gegeven moment in een massagraf en de grond was van aarde. Er waren heel veel lijken en alhoewel de grond van zand was, wat erg absorbeert, stond ik tot mijn enkels in het bloed. Ik denk toen het volgende geleerd te hebben: er is niets zinvoller als monumenten, musea, foto’s, kranten en boeken die aan oorlogen herinneren. Er is niets zinvoller dan het produceren van die dingen, met de stille hoop dat de oorlog zich niet herhaalt. En als je het leed van mensen in een oorlog geleefd hebt, dan weet je dat als je alleen maar musea, monumenten, foto’s en boeken te bieden hebt, je die mensen zoveel onrecht aandoet. Het leed is zoveel malen groter dan die onzinnige musea, monumenten en foto’s die wij daar tegenover proberen te stellen.
Dus als je kan leven met het feit, als fotojournalist, dat het meest zinvolle wat je tegen oorlog kan doen is mensen laten zien of herinneren aan wat er in een oorlog gebeurt. En  dat als je leed wil begrijpen, het meest zinloze wat je kan doen is mensen laten zien of herinneren aan wat er in een oorlog gebeurt. Als je daar mee kan leven ben je een heel eind. Het is een beetje zoals kinderen opvoeden: Je moet iedere dag weer alles doen en je weet dat het nooit goed genoeg is.”

CV:
Sacha Hartgers is 54 jaar is geboren in Nijmegen en woont nu in Amsterdam. In 1983 is hij begonnen als modefotograaf . In 1987 maakt hij de overstap naar oorlogsfotografie voor verschillende media en maakt hij foto’s in Koerdistan(gebied van de Koerden in Irak en Turkije).  Sinds hij een kind heeft doet hij niet meer aan oorlogsfotografie en is hij werkzaam als Art Director voor verschillende bedrijven. Maar “als mijn zoon 20 is ga ik gewoon weer terug”.

Foto linksboven: Koerden vechten tegen leger van Saddam Hoessein

Foto’s: Sacha Hartgers

Jan Willem Stenvers
Jan Willem Stenvers is freelance journalist en redacteur van onder andere Doopsgezind NL.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *