Amazing Grace

In de nasleep van de Charleston shooting, een aanslag in een zwarte kerk in Amerika, heeft Obama in eigen persoon gesproken. Waarom is deze speech zo bijzonder en waarom komen er zoveel lijnen in de sociale en theologische geschiedenis van Amerika in samen?

Een instrument in de strijd

De vergelijking kan niet gemaakt worden, maar toch kan de Charleston shooting een beetje gezien worden als een Amerikaanse Charlie Hebdo. Er spelen alleen andere variabelen. De daad is duidelijk gepleegd met een racistisch – wat heet white supremacy – doel voor ogen. Het was de bedoeling van de aanslagpleger om de zwarte gemeenschap in diens hart te treffen. De kerk heeft in de Verenigde Staten altijd verschillende rollen gespeeld, maar met name de zwarte kerk is een instrument van emancipatie geweest in de strijd tegen racisme en vóór burgerrechten.

Misschien denkt u nu – terecht – aan Martin Luther King Jr. Het is misschien de meest bekende kerkelijke figuur in de strijd om gelijke rechten, maar de traditie gaat voor hem uit. De kerk kon bijvoorbeeld ook mensen materieel bijstaan, waar een organisatie altijd meer macht en slagkracht kent dan een individu. Zo was de zwarte kerk voor de zwarte gemeenschap een kanaal om eigen bezit te kunnen verwerven, en zo ook een sterkere sociaal-economische positie te bemachtigen, zeker wanneer andere kanalen die niet wilden verstrekken om racistische redenen.

Het is op deze manier en op vele andere manieren altijd een instituut geweest dat hielp in de politieke strijd. Moreel natuurlijk ook – waar men zich opgeladen voelt als men samenkomt – maar niet in de laatste plaats instrumenteel.

Obama’s speech

De aanslag moet dan ook tegen deze achtergrond gezien worden: een aanslag op een vrijplaats, een vergaderplaats, een instituut dat machtig is. Zo’n politiek gemotiveerde aanslag kan ontaarden in landelijke onrust, vergelijkbaar met de onrust die ontstond in de nasleep van Charlie Hebdo. Tel daarbij op de controverses die aan de orde van de dag lijken te zijn over raciaal gemotiveerd politiegeweld in de Verenigde Staten, en de situatie wordt steeds explosiever. Wat moet je dan, als president van dat land, zeggen om de situatie niet alleen te sussen maar om te draaien? Dat is moeilijk te bepalen, maar Obama’s poging daartoe is op z’n minst indrukwekkend.

Het is niet gemakkelijk voor Obama om zich een positie aan te meten. Hij kan zelf claimen deel uit te maken van de zwarte gemeenschap, maar moet er tegelijkertijd boven blijven staan. Hij staat bovendien niet bekend als een zeer gelovig man en wordt nog wel eens van agnosticisme of atheïsme beticht (ja, in de Verenigde Staten is dat een aantijging). Hoe voer je in zo’n situatie een diep gelovig woord?

Allereerst is het prachtig hoe Obama soms flirt met de typische stijl van de zwarte kerk: uitbundig en extravagant. Soms leunt Obama voorover en knipoogt hij naar die stijl wanneer hij bijvoorbeeld een nadrukkelijk “Hallelujah!” uitspreekt. Maar toch, hij blijft binnenboord. Het blijft een verwijzing naar de stijl van de dominees, een knipoog, nooit een pretentie het zelf ook te kunnen of er zelf volledig toe gereduceerd te kunnen worden. Hij laat zo zijn kennis en waardering blijken zonder zijn afstand absoluut te verliezen. Je moet het maar kunnen.

Ook indrukwekkend is de draai die hij aan de tragedie weet te geven: God moves in mysterious ways. God greep het familiedrama rond Jozef aan om Zijn volk te redden: het moest zo zijn en Jozef neemt zijn broers dan ook niets kwalijk (Genesis 45). Obama kijkt in dit licht naar de schutter. De schutter dacht verdeeldheid te kunnen zaaien met zijn handeling. Maar in plaats daarvan, zo stelt Obama als een (self-fulfilling?) profetie, heeft het mensen dichter bij elkaar gebracht. Het heeft de arbitraire aard van de verdeeldheid onder groepen in de Amerikaanse samenleving aan het licht gebracht. Het heeft de ernst van het verwoestende potentieel van een enkeling die over wapens kan beschikken duidelijk gemaakt. Mensen zouden het hem vergeven, net zoals Jozef het zijn broers vergeven heeft. Het zou de aanslagpleger allemaal met stomheid geslagen hebben. Of dit nu zo is of niet, Obama geeft hem zo met theologische instrumenten toch een flinke morele draai om de oren.

Amazing Grace

Het is creatief, zoals Obama zich van de theologische middelen bedient om een politiek punt te maken, waarbij hij de scheiding tussen kerk en staat nog zelfs in tact laat. Ook op dit punt: je moet het maar kunnen. Maar het mooiste wordt het misschien nog wel aan het eind. Obama overdenkt het principe van grace, ons bekend als gratie. Zijn standpunt is toch overwegend klassiek calvinistisch: gratie verdien je nooit en te nimmer. Het is je gegund, zelfs al is het onverdiend. Het is de ontvangst die ons kan ontroeren en kan aanzetten tot het verrichten van goede werken, maar andersom kan het nooit zo zijn: dat we door goede dingen te doen gratie kunnen ontvangen.

Deze theologische reflectie is een opmars. Obama werkt toe naar een climax, stilstaand bij het wonder van de gratie, dat wij zondaars toch allemaal maar mogen ontvangen. Het is een wonder. Het is amazing. En dan barst hij (na een theatraal perfect getimede stilte) uit in zang: hij zingt het lied Amazing Grace. Hij werpt zich zo werkelijk voor het publiek. Het is een manier om je kwetsbaar te maken, zonder aan kracht in te boeten: er is moed voor nodig. Het duurt ook niet lang voordat iedereen hem weer op de been helpt, door te gaan staan en hem bij te vallen in zang (de band heeft ook binnen no time het nummer te pakken). Het straalt eenheid uit, eenheid die zich uitstrekt tot buiten de muren van de zwarte kerk. Obama heeft die muren in zijn speech en met zijn grand finale weten te transformeren tot glas (of als we de camera’s even niet vergeten: tot lens). Het is zo absoluut een hoogtepunt in zijn toch al indrukwekkende carrière als publieke spreker.

Bekijk de video hier:

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *