Oude verhalen_nieuw perspectief

Recensie: Niet in Gods naam

Het Bijbelverhaal ‘de Broedertwist’ staat aan de oorsprong van menselijk geweld. Jonathan Sacks pleit in zijn boek ‘Niet in Gods naam’ voor het lezen van deze oude Bijbelteksten vanuit de context van de 21e eeuw.

Niets menselijks is een heilig boek vreemd. Ook in de Koran en de Bijbel kom je veel geweld tegen. En mocht je daar niet in thuis zijn, dan zal je het wel om je heen zien dat er een direct verband bestaat tussen geloof en geweld. En nog scherper: in onze eeuw is het gepolitiseerd religieus extremisme de grootste uitdaging. Zij vormt het gezicht van het altruïstische kwaad in onze tijd. Jonathan Sacks, voormalig opperrabbijn van Groot-Brittannië, pakt dit thema op en schreef een wijs en mooi boek over het religieuze geweld en vooral tégen dit religieus geïnspireerd geweld. De titel is prikkelend genoeg: niet in Gods naam. Jos van Oord geeft een eerste indruk van het boek.

Religie als probleem

Religie is niet weg te denken uit onze samenleving. ‘Religie is teruggekomen omdat het niet meevalt om te leven zonder betekenis’, (pag.23) Het probleem is dat die religie niet is teruggekomen in de vriendelijke en oecumenische variant, maar in haar meest strijdbare en agressieve vorm. In het eerste deel zoekt Sacks naar de bron van dit geweld. Geweld in naam van een god of religie noemt Sacks ‘altruïstisch geweld’, omdat het gebeurt met een beroep op een heilig doel of hooggestemde idealen. En dit geweld heeft te maken met identiteit en het leven in groepen.

De meeste conflicten en oorlogen hebben te maken met macht, territorium en overwinning, met seculiere zaken dus. Maar als religie kan worden ingeschakeld, dan wordt dat ook gedaan! En altruïsme zorgt ervoor dat we ons kunnen opofferen voor de groep en zorgt er ook voor dat we geweld plegen tegen dingen die volgens ons de groep bedreigen. Sacks staat uitvoerig stil bij seculiere ideologieën als nazisme en antisemitisme.

Religie als oplossing

Wat het boek nu zo interessant maakt is dat Sacks niet alleen naar de achterliggende oorzaken kijkt, maar terug gaat naar de bronnen van de tradities. Want – en dat is Sacks boodschap eigenlijk: religie is niet het probleem maar kan helpen een oplossing te vinden. Het zal ons moeten gaan om weg te komen uit de neiging tot een wij-zij denken en door het continue aanwijzen van een zondebok. Identiteit zorgt ervoor dat de wereld in tweeën wordt gedeeld: Wij en Zij, de groep van de buitenstaanders, de mensen die net als wij zijn en de mensen die anders zijn. En het gebruik van een zondebok brengt mensen er toe van om van heel normale mensen te veranderen in kruisvaarders, genoicideplegers of zelfmoordterroristen. Ook de zondebok is niet de oorzaak van het probleem. Het ligt dieper.

Broedertwist

Sacks diept oude verhalen op en komt uit bij het eerste grote moordverhaal in de Bijbel: de ‘broedertwist’ De strijd tussen Kaïn en Abel gaat verder met o.a. Isaak en Ismaël, Jakob en Esau, Jozef en zijn broers. De Broedertwist staat aan de oorsprong van menselijk geweld. Dus de spanning is niet ontstaan tussen de drie monotheïstisch tradities, maar is al te vinden in de oerverhalen, in het boek Genesis. Daar is het drama van de keuze begonnen : Abel, maar niet Kain, Isaak maar niet Ismael, Jacob maar niet Esau, God lijkt zijn lievelingen te hebben . ‘Het lijkt alsof de verhalen allemaal iets hebben van of de een, of de ander bezit het’.

Maar wat nu als deze verhalen iets anders betekenen? Wat als Genesis een meer grondige, gelaagde, transformerende tekst is dan we altijd dachten?’ Sacks waagt zich aan nieuwe lezing van deze teksten. Of die exegese nieuw is, is de vraag, maar die hoofdstukken gaven mij een pageturner – gevoel. Sacks doet een pleidooi om deze teksten vanuit de context te lezen van de 21e eeuw: lees deze verhalen nu eens niet vanuit je eigen perspectief, maar ook uit dat van de ander. We zijn immers lotsverbondenen geworden.

De theologie van de Ander

De schrijver daagt de lezer uit om te komen tot een ‘rolomkering’. Verplaats je in de positie van de ander (de zwakkere). Daarom noemt Sacks zijn theologie ‘de theologie van de Ander’. Genesis staat namelijk bol van de vraag naar de ander. En denk jezelf in dat je die ander bent voor wie je onbegrip hebt. Dat vraagt om inzet. Oorlogen win je met wapens, maar om de vrede te winnen heb je ideeën nodig. Dat idee biedt Sacks aan in een alternatief voor de broedertwist.

De waarheid die door de teksten van Genesis heen straalt, is dat ieder van ons door God gezegend wordt, kostbaar is in zijn ogen, een eigen rol heeft in zijn verhaal. ‘Een kind van Abraham zijn, betekent: leren de andere kinderen van Abraham te respecteren, zelfs als hun manieren niet de onze zijn. We weten dat we geliefd zijn. Wie volhoudt dat God alleen van hem of haar kan houden heeft de liefde niet begrepen’. (pag.304). Onze gedeelde menselijkheid gaat vooraf aan onze religieuze verschillen. Mooier kan een boodschap toch niet zijn?

We zijn allemaal kinderen van Abraham

En al die moeilijke teksten uit de Bijbel en de Koran? Als je ze letterlijk neemt leidt het tot haat en oorlog. Maar geen ziel is gered door haat, geen waarheid is ooit aangetoond door geweld. Terreur is het toppunt van afgoderij. Daarom is fundamentalisme geen geloof, maar een geloofsverbijstering. De tijd is rijp voor joden, christenen en moslims om te zeggen wat ze in het verleden niet gezegd hebben, namelijk:’we zijn allemaal kinderen van Abraham’. ‘We zijn gezegend. En om gezegend te kunnen zijn hoeft er niemand vervloekt te worden’. De letter doodt, maar de Geest maakt levend, ‘dus iemand die een vers letterlijk vertaalt, is een leugenaar’(pag.241)

Sacks schreef een inspirerend boek. Ik hoop dat het vooral een weg vindt naar mensen die religie afwijzen omdat het –zoals ze zeggen- tot geweld leidt. Integendeel: religie zet je op het spoor van de ander, traint je om vrede te brengen, vergeving voor te staan en liefde te uiten.

Niet in Gods naam boekcoverNiet in Gods naam
Auteur: Jonathan Sacks
Uitgever: Kok Utrecht 2016
Nederlandstalig
352 pagina’s
ISBN: 9789043527187
Prijs: € 22,50

Meer lezen van Jonathan Sacks?

*Deze recensie bevat (een) gesponsorde link(s). Lees meer hierover in onze disclaimer.

Bron foto: pixabay

Jos van Oord
Jos van Oord is theoloog en predikant. Vanuit zijn jarenlange betrokkenheid bij cultuur, welzijn, zorg en spiritualiteit is hij inzetbaar op velerlei gebied. Zijn hart gaat als eerste uit naar het 'vertalen' van Bijbelse verhalen naar de vragen van vandaag.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *